Буяны сэтгэлээр угтаж бурхны оронд үднэ
Шинэ оноо угтах гэж хүн бүхэн гэгэлзэж, баяр хөөрөөр дүүрэн энэ өдрүүдэд ийм сурвалжлага нийтэлж байгааг минь өршөөгөөрэй. Ямар ч зүйл хоёр талтай. Зарим маань баяр баясгаландаа умбаж байхад хэн нэгэн маань сэтгэлийн жаахан зовиуртай явж л байдаг шүү дээ. Амьдрал угаасаа баян, нэг нь инээж байхад нөгөө нь уйлж байх нь бий. Оргилуун дарсны бөглөө мултлан амжилт бүтээл ерөөн, сайн сайхныг төсөөлөн буй энэ цаг мөчид ажлын шаардлагаар ийм сурвалжлагад явж таарлаа. Тиймийн тул уучлал хүсэв ээ.
Хүний амьдралд санаандгүй зүйл олон тохиолдддог. Нэгийнх нь тухай товчхон өгүүлээд сурвалжлагаа эхлүүлье.
Тун ч санаандгүйгээр нэгэн охиныг сүүлчийн замд нь үдэх ёслолд оролцов. Тэр дөнгөж 24-тэй, 1985 оных. Талийгаачид хүндэтгэл үзүүлэх хүндэтгэлийн танхимын гадна хаалганы дээд талд байрлуулсан дэлгэц дээр нэр нь төрсөн он сартай нь гэрэлтэж байв. Хүн бүр л ийм залуухнаараа..., надаас тэд дүү юм..., охин шиг минь л юм... гэхчлэн харуусна. Аав, ээж нь хайртай охиноо чандарлуулан оршоож, ийм ёслол үйлдэхээр “Улаанбаатар бодь буян” компанийг сонгожээ. Лам нар ном уншиж, хонх дамар дуугарч, арц хүжний эхүүн үнэр ханхийнэ... Яг л бурхан болоочоо нутаглуулдаг манайхны уламжлалт зан үйл болж байна.
Талийгаачдаа бурхны оронд үдэн, чандарлуулах ёслолыг эрхэмлэх нь сүүлийн жилүүдэд нэмэгджээ. Гэсэн ч ийм үйлчилгээ үзүүлдэг газар улсын хэмжээнд хоёрхон. Нэг нь “Улаанбаатар бодь буян”, нөгөө нь “Улаанбаатар буян”. “Улаанбаатар буян” компанид 2004 оноос хойш 7000 гаруй талийгаачийг чандарлан оршоож бурхны суваргад залжээ. “Улаанбаатар бодь буян” нь байгуулагдаад жил найман сар болж буй ч хоёр мянга орчим айл бурхан болоочоо хүндэтгэхээр тэднийд хандаж, ёслол үйлдсэн гэнэ.
Энэ хоёр газраар үйлчлүүлсэн энэ хүмүүсийн сэтгэлийг өвтгөх мэдээлэл нэгэн сонинд гарчээ. “Цогцос чандарладаг газрууд дотор эрхтнүүдийг авч зардаг байж болзошгүй” гэсэн гарчиг олон хүний зүрхийг шархлуулав. Иргэд энэ мэдээллийн мөрөөр шалгалт хийгээч гэж мэргэжлийн байгууллагад хандсаны дагуу Улаанбаатар Хотын ерөнхий менежер бөгөөд Захирагчийн ажлын албаны даргын баталсан удирдамжийн дагуу ажилын хэсэг гарч шалгалт хийсэн юм. Ажлын хэсэгт Захирагчийн ажлын албаны Орчны бохирдол, хог хаягдлын менежментийн хэлтэс, Нийслэлийн мэргэжлийн хяналтын газар, Эрүүл мэндийн газар, Цагдаагийн газар, Шүүх эмнэлэг, Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газрын мэргэжилтнүүд багтсан байв.
Эхлээд очсон газар нь нийслэл хотын зүүн зах, Гачуурт тосгоны Мянган Лангийн дэнж дээр шарил шандарлах үйл ажиллагаа явуулдаг “Улаанбаатар бодь буян” ХХК. Шарил хүлээн авах өрөө, талийгаачийг биеийг бурхны ном болоод хадаг, торгоор баринтаглах өрөө, салах ёс гүйцэтгэх танхим, хайлуулах зуухны хэсэг... ер нь бүгдийг менежерийн өрөөнөөс камераар хянаж байна. Энэ бүхэнд тэдний ажилчдаас гадна талийгаачийн гэр бүлээс 2-3 хүн хамт байх ажээ.
Шалгалтын хэсэг ажлаа гүйцэтгэх зуур тус газрын менежер О.Мэндбаясаагаас зарим зүйлийг тодрууллаа.
-Шарил хайлуулахад хэдэн цаг зарцуулдаг вэ?
-45-60 минутад цельсийн 500-1000 градуст гүйцэтгэдэг. Энэ хугацаанд хангалттай хайлдаг.
-Шарил гүйцэд хайлдаггүй, энэ нь монгол хүний тос өөхтэй хоол хүнс хэрэглэдэгтэй холбоотой гэнэ лээ гэсэн яриа байдаг шүү дээ.
-Энэ бол ямар ч үндэсгүй зүйл. Хүний биеэс зөвхөн яс л үлддэг. Ясыг нь бутлагч машинаар бутлаад бурхан болоочийн чандрыг хадгалах сац, ваар зэрэгт хийдэг. Хүний биеэс нэг кг орчим л чандар гардаг юм. Шалгалтаар яваа хүмүүс өнөөдөр энэ бүхнийг шалгаж нягтаад үнэн зөв мэдээллийг хүргэнэ гэдэгт итгэж байна.
Зарим хүмүүс чандрыг нутагт нь зална гээд аваад явдаг. Ер нь бол бумбанд хийж суваргад оршоодог. Лам юу гэж айлдсан тэр ёсоор талийгаачийн гэр бүлийнхэн ёслолыг үйлддэг.
-Танайх зуухныхаа цэвэрлэгээг хэрхэн хийдэг вэ?
-Ёслол болгоны дараа бүх өрөндөө, зууханда цэвэрлэгээ хийдэг. Их цэвэрлэгээг 14 хоногт нэг удаа хийдэг дээ.
-Үнэ ханшийн талаар асууж лавлаж болно биз дээ.
-Янз бүр байдаг даа.
-Хамгийн хямд үнийн мэдээллээ өгөөч?
- “Орлого багатай, амьжиргааны түвшин доогуур өрх” гэсэн Хорооны Засаг даргын тодорхойлолттой айл өрхөд бүх үйлчилгээг 600 мянган төгрөгт багтаан хийж өгдөг юм.
-Шарил хүлээж авах өрөө, торго, баринтгаар ороох гэхчлэн танай өрөөнүүдээ орлоо. Бурхан болоочийн ар гэрийнхний төлөөлөл байнга хамт явдаг юм байна. Харин Зуухны хэсэгт тэдний хяналт алга.
-Бурхан болоочид хүндэтгэл үзүүлэх шашны зан үйлийн дараа зуухны хэсэг руу явахад гэр бүлээс нь хоёр хүн дагааж явдаг. Тэд бурхан болоочоо зуухны өрөөнд ортол дагаж явдаг. Харин зуух руу орох хэсгийг энэ өрөөний хаалганд байрлуулсан дурангаар харах боломж бий.
-Зуухны өрөөнд ороод цогцос солигдох нөхцөл байна уу?
-Манай зуух нэг л замтай, тиймээс ямар ч боломж байхгүй.
-Таны яриа болоод танай үйл ажиллагаанд итгэж байна л даа. Гэхдээ уучлаарай, хүмүүсийн дунд шарил чандарладаг газрууд дутуу шатаадаг гэнэл ээ. Эд эрхтнийг нь авчихдаг гэсэн яриа байгаад л байх юм. Тийм боломж жирийн хүний нүдээр харахад л байхгүй атал яагаад ийм яриа ор тас алга болдоггүй юм бэ, та юу гэж боддог вэ?
-Хэдэн жилийн өмнө л гарч байсан яриа л даа. Гадаадад, Солонгост нас барсан хүнээ энд авчирчээ, тэгсэн чинь талийгаачийнх нь дотор эрхтнүүд байхгүй байсан гэнэ гээд л. Иимэрхүү дам яриа л үүний үндэс байх даа, түүнээс биш бид энэ ажлаараа хүмүүст буян үйлдэж байна гэж боддог, бид ч гэсэн ах дүү хамаатай садантай. Яалаа гэж ийм муухай зүйл байх билээ. Харамсалтай нь шарил чандарлах газрууд реклам сурталчилгаа хийх эрх, боломж ч байхгүй. Тиймээс бид үйл ажиллагаагаа хүмүүст хангалттай сайн хүргэж чаддаггүй тал бий. Гэхдээ манайхаар үйлчлүүлэгчдийн тоо байнга өсөж байна. Бурхан болоочийн чандарлуулах ёслол, арга хэмжээнд манай төвд ирсэн хүмүүс маш сайхан сэтгэгдэлтэй буцдаг. Энэ хүмүүсийн яриа, ах дүү хамаатай садан болоод ажил төрлийн газрынханд нь хүрдэг. Ийм жишгээр шарил чандарлах газарт хүмүүс хандаж байгаа.
/Тэдний санал сэтгэгдлийн дэвтэр гэсэн зузан дэвтрийн хуудас бараг талдаа оржээ. “Хайрт аав, хайрт хань,хайрт ах, хайрт дүүгээ алдсан бидний уй гашууг нимгэлж, маш дотно сайхан сэтгэлээр хандсан ”Улаанбаатар бодь буян” компанийн хамт олонд талархлаа гэсэн үгс дэвтрийн хуудас болгонд байлаа/
-Танайх хэдэн ажилтантай вэ. Ажлын нөхцөл бол үнэхээр хүнд, ялангуяа сэтгэлзүйн хувьд. Голдуу залуучууд харагдаж байна. Тэдний чөлөөт цагт танайх хэр анхаарал таввдаг бол?
-Манайх 18-уулаа, найман ламтай. Спорт, урлагийн арга хэмжээг 14 хоног тутамд нэг зохион байгуулдаг. Өнгөрсөн аравдугаар сад Финланд явсан, өнгөрөгч тавдугаар сард зургаан хүн Хонгконгт хуралд оролцсон. Монголын оршуулгын зан үйлийн холбооны гишүүн, тийм учраас энэ холбооноос зохион байгуулсанажил болгонд оролцдог оо.
“Улаанбаатар бодь буян” компанид шалгалтаар очсон ажлын хэсэг хөдөллөө. Тэдний архан талд уулын өвөр даган талийгаачид нойрсож байна. Бурхан болоочоо уулын бэлд нутаглуулж, хөшөө босгож үлдээгээд харина. Ялгаа байхгүй талийгаачаа орхиод эргэж харахгүй буцна. Лам хувраг ном уншиж, хонх дамар дуугарна, арц хүж, аргалын утаа үнэртэнэ. Адилхан ч юм шиг, бас үгүй ч юм шиг ийм хоёр газар Гарчуурт дахь Мянган Лангийн дэнжид айлсан байх ажээ.
Хотын зүүн захаас баруун захыг зорилоо. Урт замд, замын бөглөөнд тагларан явахда зөндөөг бодлоо, бас ихийг сонслоо. Заримаас нь энд хүргэе.
Хоёрхон сая монголчууд бидний дундаас ганцхан жилд 15-16 мянга маань хорвоог орхидог гашуун тоо байна. Улаанбаатарчуудаас 6000 орчим нь хальдаг ажээ. Энэ хүмүүсийнхээ 25-30 хувийг нь шарил чандарлах газарт оршоодог байна. Ингээд бодохоор бид чинь нэг долоо хоногт л 100 гаруй хүнээ газарт булж, тэр хэмжээгээр оршуулгын газар хойч үедээ ад үзэгдэхвий гэж эмзэглэтэл тэлж байна. Зөвхөн “Нарангийн энгэр” оршуулгын газар нийт талбайн хэмжээ нийслэлийн магадгүй хамгийн өнөр өтгөн айл болох Баянгол дүүргийн гурав, дөрөвдүгээр хорооллын нийт талбайгаас гурав дахин том байна гэнэ, яана аа.
Нийслэлийн хэмжээнд зөвшөөрөлтэй, зөвшөөрөлгүй нийлсэн оршуулгын 17 газар, нийслэлийн нутаг дэвсгэрийн 1000 гаруй га нутаг дэвсгэрийг эзэлж, 25 мянган айл өрх оршуулгын газартай хаяа нийлэн амьдарч байна. Сонинд гарсан хашаа худалдана, худалдаж авна гэсэн зараас үзвэл зарим маань нэгнийхээ шарилтай хаяа нийлж биш дэр нийлж амьдардаг бололтой. “Ганцхан шарилтай хашаа зарна”, “Гурван шарилтай хашаа хямд зарна” гэсэн зарууд үүнийг гэрчлэх биз.
Нийслэлийн өмчит “Улаанбаатар буян” компанид хүрч очлоо. Тэдний түрүүн очсон газрыг бодоход хэмжээ дамжаа, байшин барилга, хашаа хороо... бүх зүйлээрээ илүү том юм. Үйл ажиллагаа нь ижилхэн. Уй гашууд автсан хүмүүс бурхны сүм рүү, зарим нь шарил чандарлах танхим руу орцгоож байна. Монголчууд энэ шинэ зан үйлд дадаж, хүлээн зөвшөөрч үйлчлүүлэх болсон нь эдний хашаанд ороход илт байлаа. 7000 мянга гаруй хүний чандрыг хадгалдаг гурван том суварга байна. Хүндэтгэлийн хананд нь 4-5 жил хадгалагдаж буй чандар ч байх юм. Хол, гадаадад байгаа, салах ёс хийж амжаагүй хүмүүс нутагтаа ирвэл талийгаачийнхаа чандарт хүндэтгэл илэрхийлж ёслол үйлддэг гэх. Даваа, лхагва, баасан гэж гаригийг “алагчахгүй” энд ёслол үйлддэг байна. Христийн шашинтай хүмүүс энэ өдрүүдэд ирдэг гэнэ. Буяны сэтгэлээр угтаж бурхны оронд үднэ гэсэн сэтгэлээр тэд үйлчилгээгээ явуулж байна. Бурхан болоочийнхоо зургийг тэвэрсэн, амьдралын жам хэдий ч цаг бусаар алдсан эрхэм хүнээ хүндэтгэн гашуудан явах хүмүүс ийш тийш зөрөлдөн газар шагайн гунигтай алхлахыг харахад зүрх шимшрэхгүй хүмүүн хаана байх билээ. Дандаа ийм сэтгэлийн зовлонтой хүмүүст үйлчилдэг энэ газрын ажилтнууд нэгэн бодлын дарамттай, нөгөө талаар магадгүй биднээс илүү буян хурааж байгаа болов уу. Тэдний хүнд тус болсон сэтгэл өөрсдөд нь буян болж очих нь гарцаагүй... Хашаагаар ороход л ийн бодогдож байлаа.
Энэ газрын менежер Ц.Чимидээс зуухны талаар тодрууллав. Òýðáýýð, “Давхар шаталттай зуух. Герман улсын технологиор Хятадын Шанхай хотын шатаалтын зуухны үйлдвэрт үйлдвэрлэгдсэн зуух. Бүрэн автомат. Компьютерийн удирдлагатай, Зуухны хаалга онгойх бүрт компьютер ажиллаж, тоолуур ажилладаг, энэ тоо чандарлуулсан шарилын тоотой таарч байх учиртай ãýëýý. Ýíý çàð÷èì íü ò¿ð¿¿í î÷ñîí êîìïàíèéíõòàé àäèëõàí þì.
Нийслэлд хоёрхон байгаа энэ газрууд буян үйлдэж байна уу, гадуур тархаад байгаа цуу ярианы эзэн болоод буянаа барж сууна уу. Мэргэжлийн хүнээс үг дуулах хэрэгтэй.
Шүүх эмнэлгийн шинжээч эмч Ц.Ганболд шалгалтын дараа “Цогцосноос эрхтэн авах ямар ч үндэслэл байхгүй. Хүнийг нас барахаас 30 секундын өмнө буюу ийм хугацааны дараа л мэс ажилбарын оронд дээр ийм хагалгаа хийх боломжтой. Амьсгал хураасны дараа хүний биед эргэшгүй өөрчлөлт ордог. Шарил чандарлах энэ газруудад дор хаяж 24 цагийн дараа л цогцсыг авчирдаг. Тиймээс энэ нь ямар ч үндэслэлгүй мэдээлэл юм” гэв. “Хүний цогцсыг шатаахад бүрэн шатдаггүй гэнэ лээ” гэсэн яриа зарим иргэдийн дунд бий, ганц нэг сониноор энэ тухай мэдээлэл гарч байсан нь нууц биш. Энэ талаар албаныхан шалгаж нягтлаад мөн үндэслэлгүй гэсэн дүгнэлт гаргалаа.
Нийслэлийн хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулдаг эдгээр байгууллагын ажилтнууд “Нас барсан хүмүүсийн шарилыг 3-7 хоногийн дараа салах ёс хийхээр чандарлах газарт авчирдаг, бид бурхан болоочийг үдэн гаргах уламжлалт шашны зан үйлийг орчин үеийн, олон улсын жишигт нийцүүлж байгаа” гэж байна. Хүн амын эрүүл аж төрөх ёс, байгаль экологи, газар ашиглалт зэрэгт тулгарч буй хүндрэлтэй асуудлуудыг зүй зохистой шийдвэрлэх зорилго бүхий эдгээр газар нь Шарил чандарлах, оршоох, оршуулах үйлчилгээ үзүүлэх нийтлэг журмыг баримтлан ажилладаг байна. Öóó ÿðèàã îð ¿íäýñã¿é áîëîõûã нотолсîí àæëûí õýñãèéíõýí áóöëàà.
Ìàøèíä èéì ÿðèà ãàð÷ áàéíà.
ªíãºðñºí æèë “Íàðàíãèéí ýíãýð”-èéí îðøóóëãûí ãàçàðò 16, ýíý îíä 19 øàðèëûã õ¿ì¿¿ñ óõñàí. Áàÿíç¿ðõ äóóðãèéí “ªíõºðäºã” ãýäýã ãàçàðò íýãýí èðãýí òàëèéãàà÷èéíõíàà õóâöñûã øàòàæ áàéãààä ãàë àëäñàíààñ 228 ãà ãàçàð ò¿éìýðò ºðòñºí… ×èìýýã¿é õîòûí ýçýëäýã 1000 ãàðóé ãà íóòàã 10 æèëèéí äàðàà ãýõýä 1300 ãà áîëîõ íü… Áèäíèé îðøóóëãûí çàí ¿éë øèíý çóóíä èíãýòëýý õîöðîãäñîí þì ãýæ ¿¿.
