Би нийслэлийн иргэн

Ã.Íÿìñàìáóó: Õ¿í õ¿¿õäýý ºñºõèéã ìýääýãã¿é øèã õîòîî ñàéõàí áîëæ áàéãààã àíçààðäàãã¿é

1967 îíîîñ õîéø óëñûíõàà íèéñëýëä àæèëëàæ àìüäàð÷, ºä㺺 õîòûí çàõèðãààíä àæèëëàæ, Óëààíáààòàðûí õºãæëèéí òºëºº ç¿òãýæ áóé ýíý ýðõýì ººðèé㺺 “Õîòûíõîî óíàãàí èðãýí øèã íü áàéæ ÷àääàãã¿é äýý“ ãýæ ãîëæ áàéõ þì. ßàãààä òýð âý? Ýíý àñóóëòàä äàðààõ ÿðèëöëàãà õàðèóëò ºãíº ãýæ íàéäíà.

Õîâäîä òºðñºí, ºòºã áóóöàí äóíä õóö óõíàä ìºðã¿¿ëæ ºññºí, èéì ë õ¿í ãýæ áàãà íàñàà äóðññàí ìàíàé çî÷èí ººðèé㺺 õîòîä òºðæ, ÿñëè öýöýðëýãýýð õ¿ì¿¿æèæ, õàðèõäàà “48“-ûí ÷èõýð àâ÷ ºññºí óíàãàí õîòûíõîíòîé ç¿éðëýõã¿é ãýñýí. Óëààíáààòàð õîòûí 370 æèëèéí îéã òýìäýãëýí ºíãºð¿¿ëýõ õîðîîíû íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà ÿíäèéí Íÿìñàìáóóòàé ÿðèëöëàà.

-Òà Íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãûí Òàìãûí ãàçàðò õýäýí æèë àæèëëàæ áàéíà. Õ¿ì¿¿ñ õîòûí çàõèðãàà ë ãýäýã äýý.

-Õîòûí çàõèðãààíä 1992 îíîîñ õîéø àæèëëàñàí. Ýíý ¿åýñ Óëààíáààòàðûí òºëºº ç¿òãýæ ýõýëñýí. Òýð ¿åä Òàìãûí ãàçàðò Ñî¸ëûí õýëòýñ ãýæ áàéãààã¿é, Ñî¸ëûí ãàçàð ãýæ áàéëàà. Ýíý õýëòñèéí äàðãààð èðæ áàéëàà. 17 æèë áîëæýý.

-Óëààíáààòàð õîòîä èðýýä õýð óäàæ áàéíà?

-Àíõ 1967 îíä, õºäººíººñ 15 íàñòàé àìíûõ íü ñàëèà àðèëààã¿é íóñãàé áàíäè èðæ áàéëàà.

-Õààíààñ òýð áèëýý?

-Òºâ àéìãèéí Áîðíóóðò äîëäóãààð àíãè òºãñººä Áàãøèéí ñóðãóóëèéí Ñî¸ëûí àíãèä èðñýí þì.

-Òýð ¿åä Óëààíáààòàð ÿìàð áàéñàí áý? Õîòûí òàëààðõ òàíû àíõíû ìýäðýìæ...

-Á¿ð àíõ áîë... Ñóðãóóëüä îðîîã¿é áàéõäàà õîòîä íýã èðñýí þì. ¯éëäâýðèéí ÿíäàí äóóãàðààä ë... Öàõèëãààí ñòàíöààñ áààõàí óòàà îëãîéäîîä ë.. Íèñýõèéí íààíà àéëóóä áóó÷èõñàí. Òóóë ãîëûí öààä òàëûí õàäàí õîøóóíû îð÷ìîîñ îíãîö äóóãàðààä ë... Èõ ë ñîíèí ñàíàãäàëã¿é ÿàõàâ.

-Õîæèì íü õîòîä ñóóðüøèõ ãýæ, îþóòàí áîëîîä èðëýý. 15 íàñòàé õ¿¿õäèéí õóâüä àðàé ººð ç¿éë àíçààðàãäñàí áàéõ. Òýð ¿åèéí ñýòãýãäëýýñýý õóâààëöàà÷

-Õ¿¿õäèéí åðòºíö ãýäýã òýñ ººð. Î÷èæ ¿çýýã¿é ãàçðàà ººðèéíõººðºº, ¿ëãýðò ãàðäàã øèã ë òºñººëíº. ßìàð áàéõ áîë, àâòîáóñ íü ÿìàð áàéäàã áîë ãýýä. Òýð ¿åä ×åõèéí óëààí àâòîáóñ ÿâäàã áàéëàà, õî¸ð õààëãàòàé. Òºâ çàìûí ò¿ðýìãèé óëààí ãýæ íýðëýäýã. Òýð àâòîáóñ íàäàä õ¿¿õäèéí òîãëîîì øèã ñàíàãääàã áàéæ áèëýý. Áàãøèéí ñóðãóóëüä îðäîã æèë, 1967 îíû íàìàð. Îþóòàí áîëæ áàéãàà þì. Õîò ÷èíü èõ ººð ø¿¿. Õ¿ì¿¿ñèéíõ íü àìüäðàë àõóé õºäººãèéí áèäíýýñ ¿íýíäýý ººð. Äîòóóð áàéðàíä îðòëîî àéëä ñóóñàí. Þì áîëãîí íü õýìæýýòýé, èäýõ õîîë, óóõ öàé íü õ¿ðòýë. Ìàñëîòîé òàëõ èäíý. Íýã òèéì õýìæýý äàìæààòàé àìüäðàë ÷ þì øèã. պ人íèé áèä ÷èíü õàð öàéíä áîîðöãîî æèæèãëýæ èäíý, öàé õ¿éòýí áàéíà óó, õàëóóí áàéíà óó õàìààã¿é. պ人íèé õ¿¿õýä ÿàõàâ, òààðàëäñàíàà ë èäíý, ïàë öàë. ßàæ òèéì àìüäðàë ìýäýõ áèëýý. Æèãòýé ë ñàíàãääàã áàéñàí. Áàãøèéí ñóðãóóëüä õè÷ýýë ýõýëñýí õîéíî èðñýí. Îþóòíóóä íàìðûí àæèëä ÿâ÷èõñàí.

-Óó÷ëààðàé, ÿàãààä õîöîðсон áèëýý äэý?

-Èõ ò¿¿õòýé. Äîëäóãààð àíãèéã ãàíöààðàà îíö òºãññºí. ĺðºâä¿ãýýð àíãèàñàà ãàðìîí, çóðãààãààñàà áàÿíõóóð òîãëîîä ñóð÷èõñàí, õºãæèìä äóðòàé. Áàãøèéí ñóðãóóëèéí õºãæèéí àíãèä îðíî ãýæ áîääîã. Îíö òºãññºí õ¿¿õýä õàìãèéí ò¿ð¿¿íä õóâààðèà ñîíãîíî, òýãñýí Áàãøèéí ñóðãóóëèéíõ áàéíà àà, õºãæìèéí àíãèéí õóâààðü àëãà. Æàðãàëàíòûí 10 æèëä ÿâàõààð áîëëîî. Ýðò î÷÷èõæýý, äîòóóð áàéðàíä îðóóëàõ áîëîîã¿é, äàðàà èð ãýíý. Áóöàõ ãýýä çàìûí óíàà õ¿ëýýæ çîãñòîë íýã øàð òàêñè èðëýý. Íýã íºõºð “Íÿìñàìáóó ÷àìàéã õîòîä Áàãøèéí ñóðãóóëüä îðóóëàõààð áîëñîí ãýíý. ßàðàëòàé èð ãýæ áàéíà“ ãýëýý. Òàíüäàã ë õ¿í áàéñàí. Óì õóìã¿é ë äàâõè÷èõñàí, ï¿¿ãýýãýý ÷ àâààã¿é. Õîòîä èðýýä ìàíàé ñàëáàðûí ýðõëýã÷ áàéñàí ñî¸ëûí ãàâüÿàò ç¿òãýëòýí Äàãâàæàìö ãýæ õ¿íä øàëãóóëààä òýíöëýý. Ñ¿õáààòàð ä¿¿ðãèéí íýãäñýí ýìíýëãèéí öààõíà Áàãøèéí ñóðãóóëèéí òóðøëàãûí òàëáàé ãýæ áàéëàà. Òýíä ñàðìèñ õóðààõ àæèëä äàé÷ëàãäàæ äîëîî íàéì õîíîã àæèëëààä õè÷ýýëäýý îðæ áèëýý.

Èõ ñîíèí, 1966 îíä ìàíàé íýã õàìààòàí Áàãøèéí ñóðãóóëüä ñóðäàã áàéñàí. Îäîî ýíý Õºðºíãèéí áèðæýýñ áàðóóí òèéø ÷èãòýý àëõààä Áàãøèéí ñóðãóóëüä ò¿¿íòýé óóëçàõààð î÷èæ áàéñàí þì. Èéì îëîí áàðèëãà áàéøèí áàéñàí áèø äýý, òýãýõýä. պ人íèé õ¿¿õäýä õîò ¿íýõýý𠺺ð åðòºíö. Îðîé íü ãýðýë ãýãýý àñààä ë... Õ¿ì¿¿ñ íü ãî¸ õóâöàñëàíà. Ìèíèé ¿åèéí õ¿¿õä¿¿ä á¿ð ãî¸ õàðàãäàíà. պ人, õîòûí ÿëãàà èõ, íàäàä òýãæ ìýäðýãääýã áàéñàí. Òýðíýýñ õîéø 42 æèë áîëæ. Òàâàí æèëä íü ãàäààäàä ñóðãóóëüä ñóðñàí, áóñàä õóãàöààíä íü õîòäîî àìüäàð÷ýý. Ýíä òºðººã¿é ÷ õîòûí óíàãàí èðãýí øèã áîëæ äýý. ªíººäðèéíõòýé ÿàæ õàðüöóóëàõ âý äýý. Òýð ¿åä èéì îëîí áàéøèí áàðèëãà áàéñàí áèø, Óëñûí ôèëàðìîíèä õààÿà íýã òîãëîëò áîëíî, óðàãøàà áîë çýë¿¿ä òàë ë áàéñàí þì ÷èíü.

-Ñàÿ òà ººðèé㺺 õºäºº òºðñºí áîëîõîîîñ õîòûí óíàãàí èðãýí øèã áîëæýý ãýëýý.

-Òèéì ýý, áàðàã ÿëãààã¿é ø¿¿. Òèéì ë áîëæ.

-Õîâäîî, Áîðíóóðàà, Óëààíáààòàðàà ãýñýí ñýòãýëèéã òàíü æèíëýâýë àëü íü èë¿¿ æèí äàðàõ áîë. Èõ, äýýä ñóðãóóëüä ñóðàõààð èðýýä õîòîä ñóóðüøñàí õ¿ì¿¿ñ õýëäýã ë äýý, íàñ æààõàí ÿâàõààð òºðñºí íóòàã àðãàã¿é áîäîãäîõ þì ãýæ.

-Õîâäîä òºðñºí, çóðãàà, äîëîîòîéäîî íóòãààñàà ãàðñàí. Ãýõäýý òîãëîæ ã¿éæ ÿâñàí ãàçðóóä ãýõ÷ëýí ãóðàâ, äºðâºí íàñíû äóðñàìæóóä ñýòãýëä ÿàëò ÷ ¿ã¿é áàéäàã ë þì. 1980 îíä Ñî¸ëûí ÿàìàíä àæèëëàæ áàéõäàà Õîâäîä òîìèëîëòîîð íýã î÷ñîí, äàõèí ÿâààã¿é ýý. Íóòàã îðîíäîî î÷èõñîí ãýæ áîäíî ø¿¿. Íàñ õýâèéõýýð òºðñºí íóòàã ñàíàãääàã ãýæ ¿íýí. Áîðíóóðò àðâààä æèë áîëñîí, 1967 îíîîñ õîéø èðýí î÷èí áàéãàà äàà. Òýíä áàãà ñóðãóóëüä ñóðñàí, óñàíä îðíî, çàãàñ, æàðààõàé áàðèíà... Áîðîî ãîëûí ýðýã äýýð öýëäýí õºõ áîëòëîî ë òîãëîäîã áàéñàí.

-Õîòîä õºäººíèéíõºí èðæ áàéíà ãýäýã. Õîòûíõ, õºäººíèéõ ãýýä ¿íýõýý𠺺𠺺ð õ¿ì¿¿ñ áàéõ þì óó?

-Òýãýëã¿é ÿàõàâ, òýñ ººð ø¿¿. Æèëäýý 20-30 ìÿíãàí õ¿ì¿¿ñ õîòûã çîðüæ èðæ áàéíà ø¿¿ äýý.

-Òà òýäíèéã õàðààä ë õîò, õºäººíèéõ ãýæ òºâºãã¿é ÿëãàõ óó?

-ßëãàãäàõã¿é ÿàõàâ äýý, ÿëãàãäàíà, åð íü ººð. Åðººñºº ë ãàäíà òàëààñàà õàðàãäàíà. Õóâöàñëàëò, àëõàà ãèøãýý, íèéãýìä õàðüöàà ¿¿ñãýæ áàéãàà áàéäàë. Ãýõäýý ãàíãàí, ãî¸ õóâöàñëàõäàà áèø. Åðººñºº ë ìýäýãääýã äýý, õîòûíõîí àðàé ë ººð... պ人íèéíõºí áººíººðºº îðæ èðñíýýñ õºäººøñºí õàðàãääàã áàéõ, ò¿¿íýýñ áèø õîò ìààíü ººðºº õîòæîîä, óëàì ë ãî¸ áîëîîä áàéãàà. Óëààíáààòàð õîò 370 æèëèéí ò¿¿õòýé áîë÷èõëîî. ¯íäñýíäýý õîò áàéãóóëàëòûí òóõàé îéëãîëò 1950-èàä îíîîñ ¿¿ññýí áîëîõîîñ áèø ¿¿íýýñ ºìíº ºíºº ë õ¿ðýý õèéä, áººíººðºº áóóäàã çàð÷èì ¿éë÷èëæ áàéñàí. Óëààíáààòàðààñ ºìíº õîòûí òºëºâëºëò õèéæ õîò áàéãóóëñàí òóðøëàãà áèäýíä àëãà áàéíà. Õàðèí Äàðõàí, Ýðäýíýò áîë àðàé ë ººð. Á¿òýö çîõèîí áàéãóóëàëò, èðãýä íü ÷ èõ ººð. Á¿ð íýã òîãò÷èõñîí. Óëààíáààòàð õîòûí ä¿¿ õîòóóä ó÷ðààñ òóðøëàãààð áîññîí.

Õîòûí àìüäðàë èõ ñîíèí ø¿¿ äýý. Òýñ ººð åðòºíöºä èð÷èõñýí þì øèã ë òºñººëíº. Áèä äîòóóð áàéðàíä íýã ºðººíä íàéìóóëàà àìüäàðäàã, äàâõàð îðòîé. Àéëóóäûí äýã æóðàì ãýæ èõ. Õîãîî õàìààã¿é õàÿõã¿é, óãààäñàà õàìààã¿é àñãàõã¿é, èõ ë öýâýðõýí áàéñàí ñàíàãääàã þì. Áàéðíû àéëóóä íü á¿ð ãî¸. Êèíî øèé, ¿çâýðò î÷èõäîî õàìãèéí ãî¸ õóâöñàà ºìñäºã. Îäîîãèéíõ øèã ºìñºæ ÿâñàí õóâöàñòàéãàà òåàòðò îð÷èõîîä óíäàà óóæ, õóóøóóð, áóóç èäýýä ÿâàõã¿é. Þó ãýìýýð þì, íýã ë òèéì õýýíöýð. ¯íäýñíèé ñýõýýòí¿¿ä òºðººä áèé áîë÷èõñîí, òýäíèé îðãèëóóí ¿å áàéëàà. “Ñýòãýëèéí äóóäëàãààð“, “Õºõºº ãýðëýõ äºõ뺺“ çýðýã êèíîíä ãàðäàã øèã àëèâààã õèéõèéí òºëºº, çàëõóóðíà ãýæ áàéõã¿é. ¯¿íèé íü íýã èëðýë áîë áèäíèé ¿åèéíõíèé îþóòíóóäûí íàìðûí àæèë. Òýãýõýä áèäýíä õîðü, ãó÷èí öààñ ë ºãäºã...

-¯å íü, ñýòãýëãýý íü ÷ ººð áàéñàí áèç. Õîòûíõîí íýã ë ººð, õýýíöýð ãýæ òà õýëñýí. ªºðèé㺺 õýäèéä “Çà áè ÷ îäîî õîòûí õ¿í áîëñîí“ ãýæ ¿íýëñýí áý?

-Òèéì çèíäààä õ¿ðýýã¿é áàéõ àà. 1940, 50-èàä îíû õîòîä àæèëëàæ áàéñàí ñýõýýòí¿¿äèéí õ¿¿õä¿¿ä, ýíý ¿åä õºäºº áàéñàí õ¿ì¿¿ñèéí õ¿¿õä¿¿ä ÷ ãýäýã þì óó... ÿëãàà áèé ø¿¿. Õîòæèëò ãýäýã ÷èíü õ¿íèéã óäàì ñóäðààð íü ººð áàéëãàäàã þì áàéíà ë äàà. Òóõàéëáàë, õîòîä òºðººä, õîòîä áàãà íàñàà ºíãºðººñºí ÿñëè, öýöýðëýãýýð õ¿ì¿¿æñýí ìèíèé ¿åèéí õîòûí óíàãàí èðãýí áîë àðàé ë àíãè. Òýíä íýã ë ººð þì ¿íýðòýýä áàéäàã þì.

-Ýëèò ãàðàëòàé ãýäýã äýý, Öîãçîëìàà ãóàé ÷ þì óó, ßâóó íàéðàã÷èéí ãýð á¿ëèéíõýí, Ýðäýíýý ãóàéí õ¿¿õä¿¿ä, îäîî ýíý Áàò-¯¿ë...

-ßã òèéì. պ人 ºñºõ, õîòîä ºñºõ õî¸ð øàë ººð. Òóõàéëáàë, 1960-ààä îíû õîòûí õ¿¿õýä çàëóó÷óóä “Áèòëç“-èéã ñîíñîæ áàéñàí áîë áè òýãýýã¿é. Ãýòýë áèä íàð îþóòàí áîëîîä õîæóó “Áèòëç“-èéã ìýäýæ ñîíññîí áàéõ æèøýýòýé. Òýð ¿åèéí ñýõýýòí¿¿ä ãýäýã ÷èíü òýðã¿¿íèé ñàéõàí õ¿ì¿¿ñ áàéëàà ø¿¿ äýý, á¿õ òàëààðàà ¿ëãýðëýäýã. Õîòûíõîí ìýäýýëýë ò¿ðãýí àâäàã, ò¿ðãýí õ¿ðíý. Ãàäààä, äîòîîä ÿâíà, àõóé õàíãàìæ íü õ¿ðòýë èë¿¿. Ñýõýýòí¿¿äèéí öàëèí ÷ õàðüöàíãóé ºíäºð áàéñàí. Õîòîä òºðººä ÿñëè, öýöýðëýãýýð õ¿ì¿¿æýýä, õàðèõäàà 48-ûí ÷èõýð àâ÷ ºñººã¿é ë áàéõã¿é þ¿, áè. Òýãýõýýð ìèíèé æèíõýíý óíàãàí ñýòãýëãýý ìèíü õîòæîîã¿é, òºðìºë áàéõ íü òèéì ¿¿. Áè õºäºº òºðñºí, ºòºã áóóöàí äóíä ºññºí, õóö óõíàíä ìºðã¿¿ëæ, èéì ë õ¿í. ªºðèé㺺 õîòûí óíàãàí ãýæ áîëîõã¿é íü ýý. Õàðèí õîòûí èðãýí ãýæ õýëýõýýñ ººðö áàéõã¿é. Ñóðãóóëü òºãññºí, àæèëëàñàí, îäîî õîòäîî, õîòûíõîî òºëºº àæèëëàæ áàéíà.

-Õîòûí óíàãàí èðãýäýýñ ãàðñàí ÿðèà þì áîëîâ óó, õºäººíèéõºí îðæ èðýýä õîòûã ìóóõàé áîëãîæ áàéíà. Óíàãàí õîòûíõîí ãàäààäàä ãàðñàí. պ人íèéõºí õîòûí ñî¸ëûã ¿ã¿é áîëãîëîî ãýýä ë...

-Õîòîä ñóóðüøèæ áàéãàà õ¿ì¿¿ñèéã áóðóóòãàõ íü ÷ þó þì. Áóðóóòãàõã¿é þì ãýõýä áîäèò áàéäàë ººðèéí òàíü õýëñýí÷ëýí áàéíà óó ãýâýë áàéäàë òèéì ë áàéãàà ø¿¿ äýý. Îð ¿íäýñã¿é, õóäëàà ç¿éë áèø. Õàðüöóóëààä ¿çüå ë äýý. Äîëîî, òàâàí áóóäàëä ¿å äàìæèí àìüäàð÷ áàéãàà óëñóóä áîë õîòîä àìüäðààä, õàøàà õîðîîãîî ìàëëààä, ãýð îðíîî àìüäðàëàà àâ÷ ÿâààä ñóð÷èõñàí áàéãàà þì. Òýãâýë Äàðü-Ýõ, Ñàíñàðûí êîëîíêîîñ äýýøýý ºãñººä ÿâàõààð òýíä ÿàõ àðãàã¿é õºäººíèé ë àìüäðàë áàéäàã. Ýíý õ¿ì¿¿ñèéí áóðóó áèø ë äýý. Õîò ãýäýã ÷èíü èõ ñîíèí îéëãîëò. Òóõàéëáàë, áè õîòîä 42 æèë áîëñîí àòëàà õîòûí æèíõýíý óíàãàí èðãýí áèø, óíàãàí èðãýí øèã íü áàéæ ÷àääàãã¿é äýý ãýæ áîääîã. Ãýòýë ìàíàé õºäººíèéõºí, Óâñûí çàõûí ñóìûí ìàë÷íûõ õýäýí ìàëàà çàðààä õ¿¿õä¿¿äýý äàãóóëààä õîòîä øóóä í¿¿ãýýä èðäýã. Óóë äàâààíû æàëãàíä ãàíö ãýðýýðýý àìüäàð÷ àñàí òýäíèé àìüäðàë õîòûí àìüäðàë õî¸ð òýíãýð ãàçàð øèã. պ人 àìüäàð÷ áàéñàí õ¿í äóðòàé ¿åäýý õààíà ÷ áèå çàñàæ áîëíî, óñàíä îðîõã¿é ÿâààä áàéæ áîëíî. Äóðòàé ¿åäýý óóëíààñàà ìîä àâààä ò¿ë÷èõýæ áîëíî. Ãýðèéíõýý õàæóóãààð óðñàõ ãîë ãîðõèíîîñ óñàà àâààä óó÷èõíà. Õîòîíä áàéãàà ìàëààñàà èä÷èõíý, çàðæ áîðëóóë÷èõíà. Õîòîä òèéì áèø, òýñ ººð. Á¿õ þì ¿íýòýé. Á¿õ ç¿éë õÿçãààðòàé. Òèéì õàéðöàãíààñàà ãàðàõàä õºäººíèéõºíä õóãàöàà õýðýãòýé. Óñàà õóäãààñ ¿íýòýé àâíà, äóãààðëàíà, áèå çàñàõàä õàìæààðãàòàé áîëíî. պ人íèé èéì í¿¿äýë÷èí àìüäðàëûí ¿å äàìæèæ èðñýí õýì õýìæýý õîòîä øóóä õóìèãäàæ ÷àäàõã¿é áàéãàà íü ¿íýí. Õîò õºäººãèéí ÿëãààã àðèëãàíà ë ãýäýã. Í¿¿äëèéí ìàë àæ àõóé ýðõýëæ, ìàëàà äàãàæ àìüäàðäàã ìîíãîë÷óóäûí òóõàéä ýíý áîë õýö¿¿ ë äýý. Àìàðõààí øèéä÷èõ àñóóäàë áèø. Óëààíáààòàðò òàâàí æèë äýýä ñóðãóóëüä ñóð÷èõààä áè õîòûí õ¿í áîëñîí ãýæ ÿàâ÷ áîëîõã¿é. Áîëîâñðîë àâ÷ áàéãàà ñýõýýòýí õîòæèæ ÷àäàõã¿é áàéãàà þì ÷èíü æèðèéí íýã ìàë÷èí ÿàæ õîòæèõ þì áý. Çîâëîíòîé ë àñóóäàë. Õîòûí óíàãàí èðãýä ÿâëàà ë ãýäýã, èéìýðõ¿¿ õàíäëàãà áàéãàà. Õîòîä áàéñàí óëñ ãýäýã ÷èíü áóñàä óëñûí ÿìàð ÷ õîòîä àìüäðàõ ÷àäâàðòàé. Õºäººíººñ àíõ óäàà èðñýí íºõðèéã õ¿í áîëãîí õºäººíèéõ ë ãýíý ø¿¿ äýý. ßëãàà àðèëàõã¿é ë áàéãàà þì. Óëààíáààòàð õîòûí äàéòàé õîòæèñîí, àéìàã, ñóóðèí ãàçðóóäûí òºâ áèé áîëñíû äàðàà ÿëãààíû òóõàé ÿðèõ õýðýãòýé áîëîâ óó.

-Íîãîîí ãýðëýýð, ãàðöààð çàì õºíäëºí ãàðàõ õ¿í öººõºí þì àà. Àðãàà áàðàõäàà ë çàìûí ãîëîîð, õºíäëºí òîì òîì õàéñ ýãí¿¿ëýí ºð뺺. Òèéì óðò óðò òîðîí õàøàà áàðüñíààñ õîéø çàìûí îñîë ýðñ áàãàññàí ãýíý ýý. Ãýòýë õ¿ì¿¿ñ ò¿¿ãýýð äàâæ, çàðèì íü á¿ð ìºëõ÷èõñºí øóðãàæ áàéãàà õàðàãääàã. Ãýðëýýð çºâ ãàðàõ, èäñýí ÷èõðèéí öààñàà õàëààñàëäàã ÷ þó óó, ø¿ëñýý õàÿõã¿é, òàòñàí òàìõèíûõàà èøèéã õîãèéí ñàâàíä õèé÷èõ ÷ þì óó... Ýíý á¿õýí õ¿íèé óõàìñàð óó, ýñâýë õîòûí ñî¸ëòîé õîëáîîòîé þó Òà þó ãýæ áîääîã âý?

-Ýäãýýð íü æèæèã àòëàà õîòûí õàìãèéí òîì àñóóäàë. È÷ãýâòýð þì. Ìàíàé Óëààíáààòàð øèã òºâ çàìûíõàà äóíäóóð õàøàà õàòãàñàí õîò ººð õààíà ÷ áàéõã¿é, õàðàìñàëòàé. Ãýòýë ÿàëò ÷ ¿ã¿é èéì ìóóõàé, õ¿éòýí òîð òàòàõàä õ¿ðãýëýý. Ìàíàéõàí àéõàâòàð õ¿íèéìñýã ñýòãýëòýé óëñ äàà. Öýöýðëýã áàéãóóëàõààð ñ¿éòãý÷èõíý, õîã öýâýðëý÷èõýýð äàõèàä ë õàÿ÷èõ æèøýýòýé. Íàðàíãèéí õîãèéí öýã äýýð ºäºð áîëãîí 300 ìàøèí õîã àñãàæ áàéíà ø¿¿ äýý. ßâààíäàà ãàéã¿é áîëîõ ë áàéõ äàà. Óëààíáààòàð õîò áîë ìèíèé òºðñºí íóòàã ãýñýí ñýòãýëãýýã áèé áîëãîõ õýðýãòýé þì øèã ñàíàãääàã.

Õîò ãýäýã òýð ÷èãýýðýý ò¿¿õ. Òóõàéëáàë, ìîñêâàãèéíõàí “Ýíä ìèíèé ºâºº, ýìýý, ààâ ýýæ àìüäàð÷ áàéñàí“ ãýæ ÿðèíà. Òýíä ¿å äàìæñàí õîòûí æèíõýíý èðãýí òºëºâøèæ áàéíà. “Ìèíèé ààâûí àìüäàð÷ áàéñàí áàéøèí“ ãýæ õàéðëàíà. Ìàíàéä áîë õ¿ì¿¿ñèéí õóâü óõàìñðààñ èõ áîëæ áàéõ øèã... ßàõàâ ýý, õºäººíººñ îðæ èðñýí áàéæ áîëíî, íîîðõîé õóâöàñòàé, øèâýðòýé, õèðòýé ÷ áàéæ áîëíî, ãàãöõ¿¿ òîëãîéä íü “þì“ áàéõã¿é ë áàéãààì äàà. Ìàíàé õºãø÷¿¿ë ÷èíü õîòîä èðýõäýý õàìàã ë ãî¸ëîî ºìñäºã, ãî¸æ èðäýã áàéëàà ø¿¿. Áè ýýæòýéãýý õàìò çàìûí óíààíä ñóóãààä õîò ÿâíà, ýýæ ìèíü õàìãèéí ãî¸ õóâöñàà, ãóòëàà ºìñäºã áàéæ áèëýý. Èéì ë áàéñàí ø¿¿ äýý. Ãýòýë îäîî èéì îéëãîëò îãò àëãà.

-Õîò òºëºâëºëò, äýä á¿òýö, çàì òàëáàé ãýýä õîòîä àñóóäàë. Ãýõäýý ýäãýýðýýñ ãàäíà õóâü õ¿ì¿¿ñèéí ààø àâèð õîòûí ñî¸ë, ºí㺠òºðõºíä íºëººòýé ë 人. Òà õîòîä îðæ èðýýä áàñ ÷ ãýæ óäæýý, õîòûí çàõèðãààíä àæèëëàæ áàéíà. Çàëóóñò, õîòæèæ àìæààã¿é õ¿ì¿¿ñò çºâëºãºº õýëýõ ýðõòýé. Õîòûíõíûã, íèéñëýëèéí èðãýí ÿìàð áàéãààñàé ãýæ Òà áîääîã âý?

-Ñî¸ëûí ÿàìàíä àæèëëàæ áàéñàí þì, 1990 îíä. Õýäýí õ¿í äàãóóëààä Áýýæèí ÿâëàà. Ìàíàéõíû íýã íºõºð ø¿ëñýý õàÿ÷èõàæ. Òýãñýí íýã õÿòàä èðýýä òîðãîíî, áàðèíà ãýýä Ẻí þì áîëëîî. Òýíä ø¿ëñ, áîõü, õîãîî õàÿæ áîëîõã¿é. Ýíý áîë õîòûí èðãýíä áàéõ õàìãèéí íààä çàõûí ñî¸ë. Õîòîä èðñýí õ¿í õýí ÷ áàéñàí ø¿ëñýý õàÿäàãã¿é, òàìõèíû èøýý õàÿäàãã¿é, õîã òàðüäàãã¿é, òàðüñàí ÷ õîãèéí ñàâàíä õèé÷èõäýã, àâòîáóñ óíààíä ¸ñ æóðìààðàà ñóó÷èõàã, çàìûí õºäºë㺺í人 ñî¸ëòîé îðîëöäîã. Èéì ë áàéâàë áîëëîî áèç äýý. Èíãýõýä õîò òýñ ººð õàðàãäàíà ø¿¿. Õîãèéã õ¿í ë òàðüæ áàéãàà, õýäýí õ¿í öýâýðëýæ ë áàéäàã, äýðãýä¿¿ð íü ºíãºðºõ人 õàÿäàã áàéæ áîëîõã¿é áèç äýý.

-Òýð õÿòàä íºõºð øèã òèéì øààðäëàãà òàâèõ æèðèéí èðãýí Óëààíáààòàðò åð íü áàéãàà áîëîâ óó?

-Õóó÷èí ÷èíü áèä àõ çàõòàé áàéëàà. Îäîî áàñ áîëüñîí. Øààðäëàãà òàâèáàë óöààðëàíà, óóðëàíà. Èéì ë áîë÷èõñîí áàéíà. Îäîî øààðäëàãà òàâèõ õ¿í ºäðèéí îä øèã. Ñ¿¿ëèéí ¿åä õàðæ áàéõàä õ¿ì¿¿ñ áóñäàä áèòãèé õýë ººðèéíõºº ¿ð õ¿¿õäýä ÷ øààðäëàãà ìóó òàâüäàã áîëñîí. Îõèä òàìõè òàòààä çîãñîæ áàéíà, äýðãýä¿¿ð íü ºíãºðºõºä íóóæ õààæ ýìýýíý ãýæ ¿ã¿é. Õàðèí ÷ ãàë áàéíà óó, àõ àà ãýíý ø¿¿ äýý. ¯íäýñ íü öààíàà áàéãàà þì àà. Åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëüä õ¿ì¿¿æèë îëãîõîî îãò áîëüñíîîñ òýð ø¿¿ äýý. Ãýõäýý õîò ìààíü èõ ë òîìîð÷ áàéíà. Çàðèìäàà ýðýãö¿¿ëæ áîääîã þì, Ìîíãîëûí õ¿í àì õî¸ð ñàÿ 700 ìÿíãà. Ãýòýë òýí õàãàñ íü õîòîä, ýíä àìüäàð÷ áàéíà. Ñîëîíãîñûí 46 ñàÿ õ¿í àìûí òàë íü Ѻ¿ëäýý àìüäàðâàë õà÷èí þì áîëíî îî äîî. Ãýòýë ìàíàé õîò òºëºâëºëòèéí áîäëîãîîð ¿ñðýýä ë 700 ìÿíãàí õ¿í Óëààíáààòàðò àìüäðàõ ¸ñòîé ø¿¿ äýý, ãýòýë îäîî ÿàíà âý.

-Óã íü áè òàíòàé çºâõºí òàíû òóõàé ÿðèëöàõ ãýñýí þì. Ãýòýë ÿðèà ìààíü õîòûí àñóóäàë ðóó ë îð÷èõ þì.

-Õîòîä àæèëëàæ áàéãààãèéíõ ë þì äàà. Õîòûíõîí àæëàà õèéõã¿é áàéíà, çàìàà çàñààä áóõèìäàë ¿¿ñãýýä ãýõ þì. Ýöñèéí ýöýñò ýíý çàìûã õýíèé òºëºº çàñààä áàéãàà þì áý, õîòûí óäèðäëàãóóä, õîòûí çàõèðãààíûõàí, ýíý õýäýí äàðãà íàð ë äàâõèæ áàéõ ãýæ çàì çàñààã¿é áèç äýý. Èðãýí áîëãîíû òºëºº çàìàà çàñàæ áàéíà ãýäýã ñýòãýõ¿é õ¿í áîëãîíä òºðâºë ó÷èðòàé. Íèéãýìä íýã òèéì ñºðºã òàëààñ íü ÿðèõ þì. Äàðãà íàð èäýæ óóæ áàéãàà, õóâààæ èäýõ ãýýä çàñâàð îðîé ýõýëñýí ÷ ãýäýã þì óó äàíäàà ñºðºã. Ýåðýã òàëààñ íü õàðàõ õýðýãòýé ø¿¿ äýý. Ñ¿õáààòàðûí òàëáàéä íýã íàìóóõàí îðîé, ýñâýë ºã뺺 ýðò, ¿¿ðèéí òàâàí æèíãýýð íàð ìàíäàõààñ ºìíº èðýõýä ýíý îð÷èì õà÷èí ñàéõàí õàðàãääàã ë áàéõã¿é þ¿.

-Èéì ýðò èðýõ ãýæ ¿¿?

-Òýãýëã¿é ÿàõàâ. Àæèë èõòýé îðîé ñóóíà, ºã뺺 ýðò èðýõ òîõèîëäîë áèøã¿é. Õîòîä àæèëëàäàã áîëîîä òýð þì óó, Ìèíèé Óëààíáààòàð ë ãýæ áîäîãäîîä áàéäàã þì. Õîéøîî õàðíà, Òºðèéí îðäîí ÿìàð áàéëàà, îäîî ÿìàð ãî¸ áîëîâ. ×èíãèñ õààí ë ãýýä ÿðèàä áàéäàã, ×èíãèñ õààíûõàà õºøººíä íýã ìºðãº÷èõººä ñóðãààëèéã íü íýã ñîíñ÷èõ ë äîî, ÿàäàã þì. Ñî¸ëûí òºâ ºð㺺, Äóóðèéí òåàòð, óðàãøàà Øàíãðèëëà... Óëààíáààòàð õýçýý èéì áàéñàí þì áý. Áè áàõàðõäàã. ¯íýíäýý áîë õ¿í õ¿¿õäýý ºñºõèéã ìýääýãã¿é øèã õîòîî ñàéõàí áîëæ áàéãààã àíçààðäàãã¿é þì áàéíà. Óäààí óóëçààã¿é õ¿¿õäèéã õàðàõàä ÿìàð òîì áîëñîí áàéäàã áèëýý äýý, ÿã ò¿¿í øèã. Õîòîä àìüäàð÷ áàéãàà õîòûí õ¿í õîòîä þó áîëæ áàéíà, ÿàæ ººð÷ëºãäºæ áàéãààã ìýäðýõã¿é. Èéì ë áàéñàí þì øèã ñàíàíà. Ãýòýë õýñýã õóãàöààíä ãàäàãøàà ÿâààä èðýõýä õîò óëàì ñàéõàí áîë÷èõñîí áàéäàã ø¿¿ äýý. Òýãýõýýð õ¿¿õäèéí ºñºëò, õîòûí õºãæèë õî¸ð ÿëãààã¿é þì øèã ñàíàãääàã.

-Òà îäîî õºäºº àìüäàð÷ ÷àäàõ áîëîâ óó?

-Á¿ð õºäºº íü ÷ õààøàà þì áý. Ñýëõ ð¿¿ çóñëàí áàéñàí ãàçàð õàøàà õîðîî áîë÷èõñîí áàéãàà. Òýíä àìüäàðâàë ÷àäíà.

-Íîãîî òàðèàä óó?

-Áè áîääîã þì àà, õàøààãàà ìîäæóóëààä, æèìñíèé ìîä òàðüæ, æèìñ àâíà. Ìîä èõ ñîíèí. Óñàëñíû äàðàà íàäàä “Áàÿðëàëàà“ ãýæ õýëýýä áàéãàà þì øèã ñàíàãäääàã þì. Áè ÷ òèéì õèéñâýð ñýòãýëãýýòýé õ¿í þì óó, á¿¿ ìýä. Õàøààíä áàéãàà ìîäíóóäàà ¿ð õ¿¿õýä, çýý íàðòàà íýðëýýä ºã÷èõñºí. Áîðîî îðîõîîð áàéãàëü ñýðãýäýã äýý. ßã ò¿¿í øèã ìîä óñëàõààð õà÷èí ãî¸ áîëäîã. Áàéãàëü õ¿í õî¸ðûí õîîðîíä àìüä õàðüöàà ¿¿ñýæ áàéãàà þì øèã. Ìîäîî óñàëñíû ìàðãààø ìîäîä íàäòàé ÿðèàä áàéãàà þì øèã. “Áàÿðëàëàà, Íÿìñàìáóó ìèíü áàÿðëàëàà“ ãýõ øèã. Õ¿íä õîîë ºãºõ, ìîä óñëàõ õî¸ð ÿëãààã¿é þì øèã ýý. Áîðîî îðâîë ìîä óðãàäàã ë ãýæ îéëãîäîã, ãýòýë áîðîî îðîõ, óñëàõ õî¸ð òýñ ººð. Íýã ñàéõàí òºãºë áàéãóóëàõ þì ñàí ãýæ áîääîã. ªíãºðñºí íàìàð õàøààíäàà ÷àöàðãàíû 10 áóò ñóóëãàñàí, ñàéõàí óðãà÷èõñàí áàéãàà. Õî¸ð, ãóðâàí æèëèéí äàðàà æèìñýý ºãíº. Ìèíèé ìîä áîëãîí ò¿¿õòýé. Õýäèéä ÿàæ òàðüñàí ãýýä ë...

-Íýã ò¿¿õ ñîíèðõóóëæ áîëîõ óó?

-2004 îíä Ѻ¿ëýýñ èðýýä áàãà îõèíäîî çîðèóëæ ãàöóóð òàðüñàí þì. Òýðèéã áóñäààñ íü èë¿¿ óñàëäàã, áàãà îõèíäîî áè àìü þì. Ãýòýë òýð ìîä ÿìàð ºíäºð óðãàñàí ãýý÷, îíöãîé óðãàñàí. Íàäàä òºðñºí ìýäðýìæèéã àâààä ÷ áàéãàà þì øèã, èõ ñîíèí.

-Ѻ¿ëä òà Óëààíáààòàð õîòûí áàéíãûí òºëººëºã÷ººð õî¸ð æèë àæèëëàñàí, òýíäýýñ èðýýä ìîä òàðüæýý?

-Òýãñýí. Áàãà îõèíîî Ѻ¿ëèéí èõ ñóðãóóëüä ¿ëäýýãýýä èðñýí þì, òýãýýä îõèíîî ñàíààä òàðüñàí õýðýã.

-Òà õýäýí õ¿¿õýäòýé âý?

-Òàâ. Îäîî ìàíàé çýý íàð “Ýíý ìèíèé ìîä òèéì ýý, ºâºº“ ãýýä ë îíãèð÷ õàðàéãààä ÿâàà. Á¿ãäèéíõ íü ò¿¿õòýé ìîä áèé. Õ¿¿õýä ººðòºº ñàéí õ¿íä ñàéí, íîõîé ÷ òèéì. Ìîä ÷ áàñ ÿëãààã¿é, ìèíèé ñýòãýëèéã îéëãîæ “Áàÿðëàëàà áàÿðëàëàà“ ãýýä áàéõ øèã, èõ ñîíèí áàéãàà áèç. Ñîëîíãîñ÷óóä ìîä òàðèâàë íàñ íýìíý ãýäýã þì. Ìîäîä ìºíõ óðãàíà. Íàìàéã ¿ã¿é áîëîõîä ìèíèé ìîäîä ¿ëäýíý. Ìèíèé õ¿¿õä¿¿ä, à÷ çýý íàð ìèíü ìèíèé ààâ, ºâºº ìèíü òàðüñàí þì“ ãýýä ë òýð õàøàà òýäíèé ìèíü õóâüä Ẻí äóðñàìæ áîëíî. Ò¿¿íýýñ ãàäíà, ýíý ÷èíü õîòûí èðãýíèé ¿¿ðýã. Áè ººðèé㺺 ¿¿ðãýý èõ ñàéí óõàìñàðëàñàí õ¿í ãýæ áîääîã. Îéð îð÷ìûíõîí, õºðø¿¿ä ìèíü íàìàéã õîòûí çàõèðãààíä àæèëëàäàã ãýæ ìýääýã. Áè òýäýíä ÷ áàñ ¿ëãýðëýõ ó÷èðòàé áèç äýý,

-Òýãýëã¿é ÿàõàâ. Òàíä àìæèëò õ¿ñüå.

Төмөрхуяг

Лимит чинь дууссан гээд хөл минь дохио өгөөд байна

Насны намар гадаа ирэхэд
Нартын жамыг ухаарах юм аа хө... гэж “солгой” Төмөрхуяг мөн ч олон дуулсан. Түүнтэй ярилцаж суухдаа “Энэ нөхөр чинь нартын жамыг арай өөрөөр ухаарсан эр үү дээ” гэж бодлоо. Магадгүй түүний үзэл бодол танд таалагдахгүй байж болох. Гэхдээ мэдээж эзэн нь өөрөө зөв хэмээн бодож буй нь лавтай. Өөрийн бодол өөртөө зөв гэдэг.

Бөөрөнхий дэлхий ганцхан ч сая сая хүмүүс өөр өөртөө, бусдад ч тайлагдашгүй нэгэн ертөнц. Намдагийн Төмөрхуяг гэгч ертөнц бүр ч өвөрмөц юм шиг санагдсан. Зургийг тань авъя “Малгайгаа тайлчих” гэхэд тэр зөвшөөрөөгүй. Аппарат “явсан” хойно манай зочин буурал суусан гэзгээ харуулах гэж шляпаа авлаа. Тэр цэрэгт алба хаасан гурван жилд л өөр малгай өмссөн. 1970-аад оноос хойш ийм загварын малгай ээлж, халаагүй элээж байгаа гэсэн.

-Бие дажгүй юү?
-Хөлөө эмчлүүлээд эмнэлгээр л яваад байгаа. Шинэ жилээр эмнэлэгт байлаа, дараа нь нэг хэвтсэн. Маргааш бас хэвтлээ. Сар шинээр эмнэлэгт байх нь. Гадуур халтиргаа ихтэй, чамтай уулзах гэж ирж явахдаа нэг залууд эгээтэй л дайруулчихсангүй. Машин барьж чадахгүй байж бас гар утсаар яриад явах юм. Би “паникт” ороод яахаа ч мэдэхээ болилоо. Зөвхөн автын ослоор жилд 500 гаруй хүн хорвоог орхиж байна гэх. Энэ чинь ямар дайн болж байгаа биш дээ, тийм үү.

-Машинаас айдаг бололтой?
-Айхгүй яах юм. Уг нь би дээр үеийн, аль 1967 оны жолооч. Хатуухан хэлэхэд, одооны жолооны курсуудыг алуурчин бэлтгэх дамжаа гэмээр болсон. Монголчууд Халх голын дайнд ч ийм олноороо үхээгүй юм гэнэ лээ. Ер нь зүй бусаар жилд мянгаад хүн явдаг шиг байгаа юм. Сонин хэвлэлд үнэн бичдэг бол шүү дээ.

-Гайтай тэр жолоочоос болоод таны сэтгэл санаа тиймхэн байна уу, үгүй юү?
-Ер нь гоё сайхан юм харагдахгүй л байгаа шүү дээ. “Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын төлөө зүтгэе” гэж Энхболдбаатарын киног дүүтэйгээ үзлээ. Муухай гутарлаа.

-Хэлмэгдлийн гашуун түүх таны сэтгэлийг үймүүлэв үү?
-Бөөн уур, таягаараа ардаа суусан хүүхэн, залуу хоёрыг цохих гээд далайсан. Хөөрхий лам нар буудуулахад тэнд байсан залуучууд хошин шог үзэж буй юм шиг хөхрөөд л инээлдээд байх юм. Ямар улсад байна аа л гэж бодсон. Би их цочмог ууртай, ийм үед хэн нэгнийг таягдаад авах юу ч биш.

-Таяг бариад удаж байна уу?
-Гурван жил гаруй боллоо. Заримдаа энэ залуучуудын өмнөөс гутрах юм аа. 25 дугаар сувгаар гардаг “АХА” нэвтрүүлгийн оролцогчдыг хааяа харна аа, мэдэх юм алга шүү, тэдэнд. Монголын эртний Төрийн дуулалыг нэрлэ гэхээр “Жалам хар” гэж солиорч байгаам шүү дээ.

-Хоёулаа гэрэл гэгээтэй зүйлийн тухай яръя л даа. Сар шинэ ч гарлаа, монгол хүмүүс байна.
-Болж бүтэж байгаа зүйл алга байна шүү дээ. Нүдэн дээр ил болоод байгаа муухай юмыг яах юм бэ, аягүй зовлонтой. Үүнээс болоод үс ингээд цайчихсан. /Малгайгаа аваад/ Уг нь би чинь ийм цагаан толгойтой байгаагүй юм.

-Насных байлгүй дээ?
-Ингээд бухимдахаар илүүтэй түргэн цайх юм.

-Тас хар үстэй залуудаа ч үзүүлж явсан бололтой?
-Нударга зөрүүлнэ, ширүүн ч байлаа. Харахад ийм зөөлөн юм шиг атлаа би нэлээд гайгүй хулигаан явсан юм. Хэнтийд ч, хаана ч мэддэг хулигаан явжээ. Солгой Төмөрөө гэнэ, хутга Төмөрөө ч гэнэ. Тоглоомгүй хэлэхэд дургүй хүргэсэн нэгнийг хутгаар явуулчихад тоохгүй. Айж ичих юмгүй явжээ, одоо бодоход. Хэдий ийм хулигаан ч ах зах хүмүүсээс айна, тэднийг хүндэлдэг байж. Зодоон цохион хийхэд үеийнхэнтэйгээ л үзнэ. Ах настай хүний өмнө хонь. Урлаг намайг хүмүүжүүлсэн.

Энэ хотод бөөн бухимдал. Хөдөө уулын аманд хэдэн малтай айл үгүй мөн жаргалтай харагдаж байна аа. Сэлэнгийн Түнхэлд найзындаа очоод өчигдөр ирлээ.

-Хөдөөний хүн болох далдхан хүсэл байна уу?
-Ер нь хотод байгаад байх сонирхол бага. Хөл минь гайгүй болбол хавраас тоглолтоо хийчихье тэгээд л...

-Хүмүүс Төмөрхуягийн тоглолтыг хараад байх шиг байна?
-Тийм ээ. Маш их хүлээж байна. Өнгөрсөн зун Базарсадын Болдбаатарын “Бүжин сарны зүүд” тоглолтод оролцоод хөдөө орон нутгаар явлаа. Хөшиг хаачихаад байхад л “Дуучин Төмөрхуягаар дуулуулъя” гээд байх юм. Миний тоглолт биш шүү дээ. Гэхдээ их сайхан санагдсан.

-Уран бүтээл хийлгүй хэчнээн жил завсарлав аа?
-1992 оноос хойш албан ёсоор зарлуулж дуулаагүй. “Варьетэ”-д байж байгаад гарсан л даа. Энэ 15 жилд явъя гэсэн газраараа очиж, дуртай газраа тоглож ёстой нэг дураараа дургиж явна.

-Энэ хугацаанд юу амжуулж вэ?
-Юу амжуулах вэ дээ. Хүмүүсийн тоглолтод оролцсон байна, хэдэн сайхан шүлгэнд аялгуу бичлээ. Би чинь цэрэгт байхаасаа л ганц нэг дуу хийсэн. Хавар хийх тоглолтод минь Энхзул нараас авахуулаад гавьяатууд дуулна. Одоо ч дуучин болох дэндүү амархан болжээ. Моод болж. Царай зүсийг нь харахгүй бол хэн дуулаад байгаа нь мэдэгдэхгүй юм. Дууных нь үг, шүлэг аялгуу нэгнээсээ тасарч ялгарахааргүй адилхан. Энэ нь дууны хөгжил юм уу, завхрал юм уу бүү мэд. Хэдэн жилийн дараа хэн нь хэн бэ гэдэг нь танигдах биз. Өөрийгөө таниулахын тулд клип хийлгэх юм. Уг нь дуу гэдэг чинь чихээр дамжиж хүнд хүрдэг, сонсох урлаг шүү дээ.

-Та гитараа бариад “тасраад” гараад ирээч. Орон зай байх шиг байна.
-Байлгүй яахав. Бодож л байна. Гитар минь ч бий.

-Олон гитар элээсэн үү?
-Хамгийн сүүлд нэг найз минь намайг ард түмний гавьяат боллоо гэж бэлэглэсэн юм. Сайхан япон гитар. Хуучнаа найз нөхөддөө, айлын хүүхдэд өгчихдөг.

-Та ч одоо мэдээж урлагийн ямар нэг байгууллагад орно гэж байхгүй ээ?
-Орохгүй. Тэгж ч өөрийгөө барьж өгөхгүй ээ. Би ер нь цаг хугацаа... юунд ч баригдах дургүй. Тааваараа явж байгаад л дуусна. Хөдөө нээрэн сайхан байна аа. Галт тэрэг хот руу дөхөөд ирэхэд л баахан бужигнаан... Өнөө цагаан сар нь болох гээд л...

-Та харь гаригаас ирсэн хүн шиг л ярих юм. Нийслэлчүүд бид энэ утаа, уур бухимдал, замын түгжрэл, халтиргаа гулгаа бүгдэд дасаад, уусаад байна шүү дээ?
-Нэг л хэцүү шүү. Манай Толгойтод хотын төвийг бодвол ч гайгүй шүү.

-”Төмөрхуяг гэж сайхан дуучин хаана явна аа” гэж сураглах юм л даа, энэ хүмүүс чинь. Таныг үгүйлээд байдаг бололтой.
-Хаа явах вэ дээ, Монголдоо л байна. Дампуурах юу байх вэ, бас хэдэн жил давгүй архи уулаа. 10 гаруй жил шаргуу, эрчимтэй уусан.

-Одоо яаж байна?
-Больсон. Хөл гар ийм боллоо. Боль гээд цаанаасаа дохио өгөөд байгаа юм байлгүй.

-Амьдрал ямар байна?
-Ах нь гайхуулаад байх амьдралтай хүн биш. Ганцаараа байна. Эхнэр хүүхэд байсаан, дээр үед 1993 онд салсан. Дараа нь нэг авгай аваад таван жил болоод бас салсан. Найм, есөн жил ганцаараа явна. Одоо ч хүнтэй суугаад яахав дээ. Ааш араншин таарахгүй, хүн зовоохын нэмэр биз. Нэг нэр хоёр хоч л болно.

-Өмнө нь хоёр эхнэртэй байжээ. Тэр бүсгүйчүүдийгээ хэр жаргааж байсан юм бол, Та
-Мэдэхгүй, өөрсдөө хэлэх биз. Жаргалтайдаа жаргалтай л байсан байх. Тэр үед чинь би харин архи дарс уудаггүй байсан юм.

-Хэдэн хүүхэдтэй вэ?
-Гурван хүүтэй. Том маань эхнэр авсан гэнэ лээ. Би өвөө болж байгаа байлгүй. Тэд хааяа ирнэ ээ. Монгол улсаа хөгжүүлэх гээд завгүй явдаг биз. Сургууль төгсчихөөд мэргэжлээрээ ажиллахгүй юм. Ийм байхад энэ олон сургуулиар үхсэнээ хийдэг юм, энэ улс. Мөнгөний л юм шиг байх шиг байгаа юм.

-Энэ олон жил ганцаараа амьдарч байна гэж үү?
-Тийм. Уйдна гэж үү, ийм зүйл байхгүй. Найз нөхөд байна. Тэдэнтэйгээ уулзаж учирна, гарна, орно.

-Олон нөхөдтэй юү?
-Олон юм шиг байгаа юм. Есөн шидийн найз бий. Энэ нийгмийн давхрага болгонд миний найз нөхөд, танил бий. Гэхдээ шалгараад цөөхөн нь үлдэх юм.
Уулын цэцэг олон боловч улаан цэцэг ховор шүү гэдэг шиг л...

Би бол найз нөхдөө шорон оронд орлоо ч эргэж очдог. Хулгай хийчихэж, хүн алчихсан гэнэ гэхэд нь би итгэдэггүй. Дотроо өмөөрөөд л байдаг юм. Тухайлбал, Түмэнгэрэлийг тийм хэрэг хийсэн гэхэд итгэдэггүй. Тэр золиос л болсон. Хүнийг ашиглаад дараа нь цааш харуулдаг аргад манай төр мэргэжлийн боллоо. Өнөө лам нарыг амь гуйгаад байхад өршөөлгүй буудсан шиг ээ. Ер сайхан юм ярьж өгөхгүй байна уу.

-Ингэж яриад байгаа хүнтэй цагаан сар, баярын тухай юу ч ярих билээ дээ?
-Сар шинэ сайхаан. Хөдөөд бүр сайхан тэмдэглэдэг. Хоёр хөгшин минь өнгөрчихсөн, ямар хэдэн дүү нар дээрээ очиж золголтой биш. Хэнтийд зургаан дүү минь бий.

-Таны зургийг авах гэсэн юм. Малгайгаа нэг тайлаатахаач. Нийгмийн бухимдлаас болоод цайсан үстэй чинь хамт авъя. Таны зураг болгон л шляптай байдаг шүү дээ.
-Яах юм бэ.

-Хэзээний л ийм буржгар урт үс. Олон жил ургуулж байна уу?
-1980-аад оноос гэзэг тавьсан. Одоо ч ургахаа больжээ. Тэжээлийн дутагдал болсон байдаг юм уу яадаг юм.

-“Амьдрал хайр дээр тогтдог”, “Саа мөнгөн Хэрлэн”, “Халхын сайхан хүүхнүүд”, “Зүүдэн бороо”, “Зүрхний уяа”, “Насны намар”, “Намрын дурсамж”, “Хорвоод ганцхан ээждээ”... Энэчлэн олон дууг Төмөрхуягийн гэж овоглон нэрлэж болмоор байна. Эдгээрээс харахад Та төрийн шагналт хөгжмийн зохиолч Ц.Чинзоригтой олон уран бүтээл хийжээ. Та нар сайхан найзууд явсан биз. Яруу найрагч Ш.Уянга байна.

-Сайхан найзууд байсаан. Хөөрхий, болдогсон бол чамайг нийтийн унаанд ч суулгамааргүй байна, олон хүнд үзүүлээд, олон нийтийн газраар явуулаад баймгүй байна гэдэг сэн. Чинжиг /Ц.Чинзориг/ надад ингэж хэлдэг байлаа.

-Таныг их хайрлаж, харамладаг байж?
-Найзыгаа хайрлаж байгаа сэтгэл нь тэр.

-Тэр бас л тан шиг зөөлөн зөөлөн дуугарсан нэгэн байсан?
-Ер нь элдэв өнгийн зан байхгүй. Би Чинжигийн дэргэд ширүүн, хүн амьтантай муудалцвал цохиод авна. Нэг удаа, талийгаач Уянга, Чинжиг хоёр автобусанд явж байж. Хоёулаа сайхан хүмүүжилтэй улс. Өрөөсөн гараа сойчихсон согтуу нөхөр орж ирээд манай хоёрыг сандлаасаа бос гэж дээрэлхээд ёвроод авсан гэдэг юм. Дараа нь надад “Уянга бид хоёрт ийм зүйл тохиолдлоо. Дэргэд Төмөрөө явсан ч болоосой гэж ярьж байлаа” гэсэн юм. Хоёулаа зөөлөн, уран бүтээлээ яриад, онигоо хэлэхээс хэтрэхгүй улс. “Саа мөнгөн Хэрлэн”-г зохиосон Галдандоржийн Сүхбаатар талийгч боллоо. Ёндонгийн Сүхбаатар бас алга. Жамъянгийн Болд-Эрдэнэ, Уянга, Чинзориг... одоо байж байвал олон уран бүтээл хийж баймаар хүмүүс биднийг орхиод явж дээ.

-Бурхнаас заяасан авьяастай хүмүүс эрт явчих юм аа. Энэ хар ус л... гээд хүмүүс шогширдог. Танд ч бас бурхан нэлээд “юм” өгсөн. Гэтэл та тэр сайхан боломжийг дутуу л ашиглаад байх юм. Дуучин гэдэг мэргэжил бараг бизнес болсон. Та юу эс андах вэ?
-Би тийм айхавтар шуналтай хүн биш ээ. Хүнд их зүйл хэрэг байхгүй ш дээ. Хамгийн гол нь эрүүл байх хэрэгтэй. Их мөнгө олоод, таван давхар байшинд сууя гэж бодохгүй.

-Ийм том хаус биш ч гэлээ та хотын төвд ойрхон хоёр өрөө байртай бол л доо.
-Үгүй яахав дээ. Ингэж амьдарч болох байлгүй дээ.

-Авьяасыг зах дээлд оруулах хэрэгтэй, мөнгө олооч гэж л хэлэх гээд л... Авьяастай гэсэн олон хүн бурхны тэр хишгийг тосож авч чадсангүй юү дээ гэж бодох үе гардаг л юм. Гэтэл өнөөдөр дуулдаг гэж нэр зүүсэн, тайзан дээр гарсан болгон л бараг од болж, мөнгө олж, амьдралаа байтугайг аваад яваад байх юм. Шар хор хөдлөхгүй юм уу?
-Одоо тийм ээ...харин...

-Энэ бацаанууд хит болсон хоёр дуугаа хавчуулаад л нэг цомог хийж худалдаанд гаргаад байх юм гэж уур чинь хүрэхгүй байна уу? Ингэхэд Төмөрхуягийнх гэсэн бие даасан цомог бий юү?
-Ахад нь хоёр цомог гаргах материал байна аа.

-Тээр... дөнгөж материал шүү.
-Дуулчихсан, бэлэн болсон материал.

-Гэхдээ л та түүнийгээ эцсийн бүтээгдэхүүн болгон худалдаанд гаргаж 10 мянган төгрөгөөр борлуулж өнөөг хүртэл амжаагүй л явна.
-/инээгээд/ Зараагүй ээ, зараагүй. Юунд ч яарах вэ дээ.

-Та хэдэн жил дуулж явна аа?
-Хүн чинь цаг хугацааны боол шүү дээ. Тэдэн онд төрсөн, сургуульд орсон. Хүн энэ цаг хугацаа гэгчид тэртээ тэргүй баригдсаар яваад л өнгөрдөг юм чинь ганц олдсон энэ амьдралаа өөрөө өөртөө чөлөө өгвөл өгсөн шиг өгч, элдэв зүйлд баригдахгүй өнгөрүүлэх сэн гэж боддог. Ингэж ч чадаж байна. Би аливаад яарж сандарч, адгах тун дургүй. Өнөөдөр мөнгөгүй л байна, маргааш мөнгөтэй болно. Хамгийн гол нь эрүүл мэнд чухал. Хөлөө ийм болохоор л ойлгож байна шүү дээ. Ах нь маргааш эмнэлэт хэвтлээ. Сар шинээр эмнэлэгт байх нь ээ.

-Танд хамгийн сайхан нь ямар баяр вэ?
-Цагаан сар, наадам сайхан.

-Алийг нь нижгэр тэмдэглэх вэ?
-Өө, тэгж айхавтар сүр бараа болохгүй. Хүмүүс цагаан сараа яаж хийнэ ээ гээд санаа зовж байна. Надад бол ийм зовлон алга. Өнөөдөр Баянгол дүүргийн Ардчилсан нам ахмадуудаа хүлээж аваад би очлоо. Надад урилга өгдөг юм. Тавгийн идээ бэлэглэж байна лээ.

-Идээгээ гэртээ тавьчихсан биз дээ?
-Дүүгийндээ хүргүүлсэн. Би яах вэ, эмнэлэгт ямар засалтай биш. Мөнгө төгрөг бодож тархи толгойгоо гашилгахгүй, жаахан амар амгалан амьдарч байгаад дуусгачих хэрэгтэй байгаа юм. Юунд нь санаа зовдог юм. Нүцгэн ирээд, нүцгэн буцдаг хорвоо шүү дээ. Байшин барилга, машин техникээ аваад авсанд орох юм шиг л зарим хүн санах юм. Ингэх юм шиг зүтгэж байгаа хүмүүсийг харахаар нэг бодлын өрөвдмөөр, хаашаа ч богинохон бодолтой хүмүүс байдаг юм. Эсвэл би тийм мулгуу төрсөн юм уу, бүү мэд.

-Гурван хүүтэй эцэг хүн. Тэдэндээ жаахан юм зэхэх хэрэгтэй байх л даа.
-Надад ийм зүйл огт бодогддоггүй. Эрүүл саруул, сайхан төрүүллээ. Тэдэнд өөр юу хэрэгтэй юм.

-Яг одоо танд хамгийн түрүүнд юу хэрэгтэй байна. Нуулгүй үнэнээ хэлчих л дээ? Унаа, байр ч юм уу. Бурхан сонсог.

-Эрүүл баймаар байна.

-Таяг тулахгүй явмаар байна гэж үү?

-Тийм ээ. Байр яах вэ. Ирэх зун байртай болно. Манай Толгойтод, бидний газар дээр шинэ хороолол барих гэж байгаа. Газрын эздэд байр өгнө гэсэн. Унаа хэрэггүй ээ. Цагт нь, залуудаа улсын унаа тэрэг их унасан. Одоо жаахан алхая, явган явъя. Тэгээд ч хотын энэ замбараагүй хөдөлгөөн дунд тэрэг бариад явбал би бүр боож үхнэ. Машинтай битгий хэл явган явахад хэцүү байна.

-Танд одоо данстай албан газар алга. Цомог гаргаж борлуулаагүй. Амьдралаа юугаар залгуулж байна?
-Ганцаараа хүнд чинь юу хэрэгтэй юм бэ. Худлаа хэлэхгүй, хулгай хийхгүй ах дүү нараа зовоохгүй болж л байна. Юу хэрэгтэй юм, хоол унд уу?

-Үүнийг чинь мөнгөөр л авна биз дээ?
-Би ямар том ресторанд ороод байх биш. Гэртээ нэг жаахан мах аваад тавьчихна.

-Тэр махыг мөнгөөр авна биз дээ?
-Халтуур энэ тэрд явчихаад байдаг юм. Өмсөх хувцас байна, хонины ганц гуя авахад надад сар гаруй болж байгаа юм шүү дээ. Үргэлж ч гэртээ байхгүй л дээ, сэтгэл тогтож өгөхгүй гараад явчихна.

-Архи дарснаас одоо холдсон биз дээ?
-Лимит чинь дууссаан гээд энэ хөл минь дохио өгөөд байна аа

Гуравдугаар сарын 18

Хvvхнvvд минь, эрчvvдээ хайрлаарай

2005-10-22

-Уучлаарай, нэг л халдаж болохгvй хvн шиг санагдаад, танаас эмээгээд байдаг юм.
-За, яагаад?
-Мэдэхгvй. Хvмvvс танд ийм vг хэлдэг vv?
-Гадаад, дотоод ялгаагvй л намайг “серъёзный” гэдэг. Тийм л юм байлгvй.
-Таны бодол?
-Яахав дээ, насаараа гэхэд хаашаа юм албан орчинд байсаар л ийм болчих юм даа. Хvvхэд байхдаа сурагчийн зөвлөлийн дарга, оюутан болоод курсийн дарга, төгсөөд сумын эмнэлэгт жил ажиллаад аймгийн Нэгдсэн эмнэлгийн ерөнхий эмч... ер нь дарганцар маягийн ажил хийжээ. Тэгээд ч бидний өсөж өндийсөн тэр орчин учиргvй чөлөөтэй, өөрийнхөөрөө байх нийгэм биш байлаа. Одоо бол өөрийнхөөрөө байх гээд өнгөрсөн.
-Таньдаг, таньдаггvй л дарга аа гэнэ биз дээ?
-Харин тэгдэг юм. Гэхдээ хамт олныг толгойлж байгаа хvн өөрийнхөө хvсэл зоригонд биш, хvмvvс юу хvлээж байгаа тэр бvхэнд баригдах ёстой гэж? ойлгож, хэвшжээ. Ер нь бол удирдагч гэдэг хамт олныхоо хэв загвар, менежментийн хэлээр бол манлайлагч, урьд бидний ойлгож байснаар бол vлгэр дуурайл байх. Энэ ойлголт одоо ч ач холбогдлоо алдаагvй гэж бодож байна шvv. Тухайлбал, УИХ, Засгийн газрын гишvvн, төрийн алба хашиж байгаа хvмvvс би юу хvсэж байна вэ гэж биш, олон тvмэн намайг ямар толиор харах вэ гэдэгт захирагдах учиртай.
-Хvмvvсийн хvндлэлийг мэдэрнэ биз, Мөнхөө дарга ийм л яс хvн дээ гэхийг нь...
-Хэтрvvлчихсэн юм байлгvй дээ, халдаж болшгvй, “серъёзный” л гээд байдаг юм. Би одоо ч ийм албаны хувцасладаг. Хvvхдvvддээ шvvмжлvvлдэг. Та дандаа пиджак өмсдөг гэж. Ингэж хувцаслахгvй бол яагаад ч юм хэцvv. Амьдралын хэв маяг хvнийг ийм болгох юм даа.
-Хvмvvс таныг энгийн хувцастайгаар төсөөлөхгvй байх?
-Сонин шvv. Их хуралд байхад vсээ ургуулъя гээд сар орчим тайрахгvй явлаа. Тэгсэн хvмvvс утасдаж байна лээ. Таны vс гэзэг чинь юу болчихов гэж... Энэ бvхэн нөлөөлсөн байх. Тvvнээс биш хvчээр албаны байя гэдэггvй.
-Ангийн даргаас даргын гараа эхэлсэн vv?
-Увс аймгийн нэгдvгээр арван жилийн есдvгээр ангид байхдаа сурагчдын зөвлөлийн дарга болсон. Аймаар хатуу дарга байсан шvv, бодохоос санаа зовмоор.
-Аймаар хатуу гэхээр яадаг юм?
-Сургуулийн дотоод дэг журмыг нэг бvрчлэн биелvvлэхийг шаарддаг. Одоо бол тиймгvй. Хэн, юу хийж явах хэнд ч хамаа алга. Гэтэл сургуулийн хvvхэд хvн алж байна шvv дээ. Бидний vед дотуур байранд хvртэл хяналт тогтоодог байв. Тэнд гvйж болохгvй. Социализм хатуу байсан гэж тайлбарлаж болох. Нөгөө талаар тэр олон хvvхдийг дотуур байранд авчирсан юм чинь хvvхдvvдийн өсөж өндийх, сурч хvмvvжихэд элдэв муу зvйлээс хамгаалах арга нь тэр байсан байх. Нэг талаас нь харж болохгvй.
Тэгвэл одоо олон мянган хvvхэд дотуур байранд амьдарч байна. Хэн тэднийг хамгаалж байгаа юм. Иргэний төлөвшил хэн олгож байна. Оюутнуудыг улс төрд татаж жагсааж л байна. Иргэн хvний хувьд төлөвшил олоход нь туслахгvй юм. Биеэ vнэлж, архинд орно. Монголын залуу vеийн нэг хэсэг нь иргэний төлөвшлөө тэнд алдаж байна. Ингээд vзэх юм бол бид муу зvйл хийж байсан гэж бодогддоггvй. Хачин жигтэй нь гэвэл, бид хvvхдvvдийн захиаг задалж уншдаг байлаа. Үvнийгээ хатуу гэж хэллээ л дээ. Одоогоос бараг 50 жилийн өмнөх явдал даа
-Та чинь хvvхдийн эмч мэргэжилтэй бил vv?
-Тийм ээ. Сургуулиа төгсөөд Сэлэнгийн Орхон суманд эмчээр очсон. Нэг жил ажиллаад аймгийн Нэгдсэн эмнэлгийн, дараа нь Хvvхдийн больницын ерөнхий эмчээр ажиллаад, газрын дарга болсон. Тэгээд Эвлэлийн төв хороонд ирсэн. Бvхий л шатаар алхсан.
-Чагнуур барьсан жил нь цөөхөн юм аа даа?
-Гурван жил л барьжээ.
-Танд найз нөхөд олон биз. Эсвэл дарга болохоор жийрхээд ....
-Ажиллаж байсан хvмvvстэйгээ одоо ч холбоотой байдаг. Миний сул тал гэвэл, эмэгтэйлэг шинж багатай юм уу даа. Бvсгvйчvvдийн хооронд нарийн ширийн шивнээ байдаг даа. Тэр нь байхгvй. Гэхдээ хvмvvс сэтгэлээсээ надад тусалдаг. Миний санаачилж байгуулсан "Гал голомт" vндэсний хөдөлгөөнд зовлон, жаргалаа хуваалцдаг олон тvнш минь бий. Тиймээс найз нөхдөөр дутаад байдаггvй. Үнэнээ хэлэхэд, би хов жив ярьж мэдэхгvй. Зарим эмэгтэйн адил эд баялаг сонгож чадахгvй. Хvмvvс мэднэ.
-Та өнөөдөр ээмгээ зvvхээ мартчихаа юу даа?
-Угаасаа би чинь ийм хvн. Амьдралдаа тvvнийг зvvсэнгvй. Нэг удаа найз минь хавчдаг ээмэг бэлэглэсэн. Зvvсэн чинь чих өвдөөд болдоггvй. Тэгээд больсон. Ач, зээ нар минь ээмэг зvvгээгvй байна гээд шоолоод байгаа. Тавдугаар ангид байхад ээж минь чих цоолно гэхээр нь зугтаачихаж билээ.
-Охид чихээ цоолуулах гээд байдаг шvv дээ?
-Хvvе тэгэлгvй яахав, миний ач охин нэг цоолуулсан. Тэр нь битvvрчихсэн. "Эмээ, миний чихийг хэзээ цоолох вэ" гэж шалаад... Одоо зургаатай шvv дээ.
-Эмэгтэй хvн ээмэггvй явбал орой vдэш муу зvйл дагадаг гэж сонсож байсан?
-Намайг юу дагасан юм, ёстой бvv мэд. 60 гарчихлаа. Гайгvй юм байлгvй дээ. Бvсгvй хvний гоо сайхан, ертөнцийг зөөллөхөд чимэг байх учиртай биз. Үvнийг буруу гэхгvй. Гэхдээ би ээмэг, бөгж сонирхдоггvй. Харин сvvлийн vед хvн дуурайгаад ийм бөгж зvvлээ.
-Үзэг, тэмдэглэлийн дэвтэр сонирхдог биз?
-Үзэг сонирхоно шvv. Дэлгvvрт орохоор хvvхнvvд хэлдэг. Тантай сонирхол нийлэхгvй юм гэж. Толь бичиг, vзэг эрээд л.. Олон хvvхэд өсгөсөн болоод тэр vv өөртөө гэхээс хvvхдvvддээ авъя л гэдэг байлаа. Москвад оюутны ажил шалгахаар очсон. Өдөр сургуулийн захиргаа, орой нь оюутны байраар явсаар долоо хоног нь өнгөрчихсөн. Тэгсэн хvмvvс "Та хэнхэглэж явсаар хэдэн хvvхдэдээ гутал ч авсангvй" гэснээр онгоцны буудал явах замдаа дэлгvvрээр орж хэдэн гутал авч билээ. Бvсгvйчvvддээ хэлэхэд, vvнийг дуурайх шинж огт биш шvv. Эмэгтэй хvн өөрийн гэсэн ертөнцтэй байх учиртай.
-Та эхээс хэдvvлээ юм бэ?
-Гурвуулаа байсан, одоо хоёул vлджээ. Хоёр ахтай. Гэр бvлийн орчинд ч эд баялаг шvтэж байсангvй. Манайх дундаж амьдралтай айл байв. Хожим би ном, улсын алба хөөгөөд. Хvний өөрийн олон хvvхэд өсгөсөн. Тэднийгээ хvний зэрэгтэй болгоё гэж бодож байснаас алтан бөгж зvvчихье гэсэн сонирхол байсангvй. Зах зээлд орох юм гэж яаж мэдэх вэ дээ. Хvн цаг vеийнхээ золиос, бvтээгдэхvvн байдаг гэдгийг vгvйсгэх аргагvй.
-Таны аав бага эмч байжээ. Аавынхаа мэргэжлийг өвлөе гэсэн юм уу. Эсвэл эмч болъё гэж дурласан уу?
-Математикч болъё гэдэг байлаа. Аравдугаар анги төгсөх жил аав “Миний ганц охин аавынхаа мэргэжлийг өвлөх ёстой” гэлээ. Эцгийнхээ vгийг дагасан юм. Аав цэргийн бага эмч. Тэгээд ч тэр vед эмчийг их хvндэтгэдэг байлаа. Ингээд л шийдсэн. Аав минь нутгийнхандаа доктор Дорж гэж алдартай хvн байв. Аймгийн Эрvvлийг хамгаалахын музейд аавын минь зураг өлгөөтэй байдаг.
-Таны сурлагын дvн бол мундаг байсан уу?
-Сургууль болгоноо улаан дипломтой төгссөн. Хэзээний л тийм хэнхэг амьтан байжээ.
-Мэргэжлээрээ ажиллахгvй болохоор аав тань юу гэхэв?
-Дургvйцээгvй. Зохион байгуулах ажилд шилжихэд дэмжсэн. Өдөр хvн хvлээж ав, жирийн хvмvvстэй уулз, vг сонсох, санал солилцоход ажлын цагаа зориул. Боловсруулах зvйлээ орой vдэш хийж бай гэдэг сэн. Сэлэнгэд газрын дарга байхдаа аавынхаа зөвлөгөөгөөр ажилладаг байлаа. Ээжийн бэлтгэсэн хоолыг идчихээд орой контортоо суудаг. Ээж, аав хоёр хvvхдийг минь харчихна.
-Хоёр хөгшин охиноо хаана, тэнд нь л дагаад явдаг байжээ?
-Тэгнэ. Аав ээж, хамт олны дэмжлэг, мэдье суръя, хvнээс дор орохгvй гэсэн их хvсэл минь намайг өдий зэрэгтэй болгосон. Хvн мэдэж чадаж байхад би яагаад чадахгvй гэж гэсэн зөв атаархал юм даа. Ажил төрлийн хувьд шvv дээ. Зарим нь ч намайг өөртөө хэт итгэлтэй гэж шvvмжилдэг. Ийм байх ёстой гэж бодвол тэрнийгээ тууштай хамгаалдаг. Энэ маань олон хvнд таалагддаггvй юм.
-Та хэдэн онд Анагаахыг төгссөн юм бэ?
-1966 онд 23 настай төгссөн. 24-тэйдээ аймгийн Нэгдсэн эмнэлгийн ерөнхий эмч, 25-тайдаа Хvvхдийн больницийн ерөнхий эмч. 27-тойдоо Сэлэнгийн Эрvvлийг хамгаалах газрын дарга болж, хоёр жил хийгээд Эвлэлийн төв хороонд ирсэн. Залуугаасаа хvнтэй ажиллах, хамт олныг зохион байгуулах, бие даасан байр суурьтай болсон хэрэг. Ийм учраас өөртөө итгэлтэй, гэхдээ хар муйхраар зvтгэдэггvй. Үнэхээр миний бодсоныг няцаагаад батлах юм бол байр сууриа өөрчлөх чадвар надад бий. Харамсалтай нь, хvмvvс албан тушаалаараа сvр vзvvлэх гэж оролдохоос биш учрыг нь тайлбарладаггvй л байхгvй юу.
-Та хэдэн онд ээж болсон бэ?
-Номын мөр хөөсөн хvмvvс ээж, аав болох vvргээ хожуухан биелvvлдэг шиг ээ.-Анагаахын дээдийн дөрөвдvгээр курст байлаа.
-Чөлөө авсан уу?
-Үгvй. Ээж байхад чинь юу гэж тэгэх вэ. Би хvvхдийн даавуу ч цөөхөн угаасан даа. Намайг энэ зэрэгтэй өндийхөд хөгшчvvлийн минь оруулсан хувь нэмэр их. Ийм ч болохоор vр хvvхдийг нь өсгөж байгаа аав ээжийнхээ хөдөлмөрийг залуу vе минь vнэлээсэй, тэднийгээ баярлуулаасай гэж хvсдэг. Манайхан ач, зээгээ өсгөөд өгдөг буянтай юм. Хачирхалтай нь залуучууд ийм байх ёстой юм шиг хандах юм даа.
-Та энэ тал дээр хэр байсан бэ?
-Хэдэн хөгшчvvлийнхээ ясыг барьсан. Бvгдтэй нь хамт байж өнгөрvvлсэн. Тэднийгээ хэрдээ асарч тойлсон ч ачийг нь хариулж чадаагvй. Чадах ч vгvй юм шиг билээ дээ. Гэхдээ тэд надад гомдоогvй байх.
Миний ээж ухаантай хvн байсан. Толгой холбож ярина. Өнгөрсөн зуунд чадал авьяасаа нээж чадаагvй олон эмэгтэйн нэг. Би ээждээ бичиг заадаг байлаа. Аав минь "Зуун билэг оршвой", "Хоёр загалын тууж", "Өнчин хvvгийн цэцэлсэн шастир" зэрэг зохиолыг ээжид дуудаж өгдөг байж билээ.
-Хэрэв ээж, аав хоёр тань хөдөө, та хотод хvvхдээ төрvvлээд аж төрж амьдарсан бол...?
-Хэцvv. Одоо хvмvvс яриад байна шvv дээ. Тэр чадалтай хvvхнvvд чинь хаана байна гэж. Адилхан онц сурч байсан, гэтэл тэр охин надаас дээр гарсан юм алга. Тэгэхэд би мундаг болчихсон байна гэнэ. Эмэгтэй хvний vр хvvхдээ тээн төрvvлэх, өсгөн өндийлгөх, гэр орны тодорхой ачааг нуруун дээрээ авч явах хувь зохиол, vvрэг нь боловсролоо дээшлvvлэх, өсөж өндийх, мэдээлэл хvлээж авах боломжийг нь хязгаарлаж, хааж байгаа юм.
-Та тэр сайхан хөгшчvvлийн дэмээр энэ өндөрлөгт хvрсэн байна шvv дээ?
-Тэгэлгvй яахав. Чи ч гэсэн аав, ээжээрээ туслуулаад л яваа даа.
-Туслуулахаар барах уу?
-Тэдэн шиг чинь хvн байхгvй бол яана. Нөхөртөө хоол цайг нь хийх хэрэгтэй, хvvхэд чинь бvлээрнэ, эмнэлэгт очно, гэр орны тvмэн ажил хvлээнэ, олон юм болно. Нөхрvvд эмэгтэйчvvдийн энэ хөдөлмөрийг vнэлэх хэрэгтэй. Эхнэрээ баярлуулж байгаасай. Ядаж л зовоохгvй байх хэрэгтэй ш дээ.
-Та чинь долоон хvvхэдтэй бил vv?
-Төрvvлсөн гурван хvvхэдтэй. Найман хvvхэд өсгөсөн. Энэ чинь амар ажил биш. Хамгийн том нь одоо энэ Барилга хот байгуулалтын сайд Батбаяр. Хэдэн хvvхдээ бvгдийг айл болгож гаргасан.
-Ач, зээ олон уу?
-16.... 18 ч бил vv. /хэсэг бодоод/ 16 юм байна. Том нь ээж болоод байна даа.
-Та аав, ээж шигээ хvvхдvvддээ тусалж чаддаг уу?
-Чадахгvй юм. Энэ сайхан эмээ нар шиг хvvхдийг нь харж өгөөд, цайг нь чанаад сууж чадахгvй нь. Буруугаа хvлээн зөвшөөрөхөөс аргагvй. Гэхдээ нийгэмд тодорхой хэмжээний vvрэг гvйцэтгэхдээ олон хvнд тус болсон гэж горьдно. Гэхдээ бага хvvгийн хоёр нөхөрт жинхэнэ эмээгийн vvргээ vзvvлж байгаа. Бид хамт байдаг юм.
-Та хэр хатуу ээж, эмээ, хадам бэ?
-Энэ асуултад хvргэн, бэрvvд хариулах байх. Ер нь бол хvvхдvvдийнхээ амьдралд оролцдоггvй. Хэнээс нь ч асуусан болно. Ухаан байгаад сонсдог бол ухаарлын хэдэн сургаал хэлдэг. Харин нэг сэтгvvлч Мөнхөө гуайн хvргэн болсноос бараг vхсэн нь дээр гэж бичсэн. Мань нөхөр сайн гэж бичих гээд мессэжээ тэгж өгөхгvй юу. “Энэ ертөнцөд ажил хийх гэж л ирсэн. Өөр ямар ч сонирхол байхгvй. Мөнхөөгөөр Тагнуулын төв газрын дарга хийлгэсэн ч чадна. Харахад хэн ч халдашгvй энэ хvний хvргэн болоогvй минь дээдийн заяа” ухааны юм бичсэн байсан. Хvмvvс ингэж л боддог юм, сонин.
-Хvvхдvvддээ хэлдэг сургаалын vг тань?
-Сэтгэлээр баян яв. Хvний мөсөө алдаж болохгvй. Хvvхдvvдийнхээ хуримын vеэр хэлсэн vг минь энэ. Аливааг муу цонхоор биш, сайн цонхоор харж сур. Муугаар хараад л байвал стресст орно. Амьдралд байгаа тэр бvх зvйл чамд таалагдах албагvй. Бурхны номд ч ингэж заасан байдаг юм билээ. Хоёрдугаарт, шударга явах хэрэгтэй.
-Энэ нийгэмд тохирохгvй зvйл айлдаад байгаа юм биш vv?
-Зах зээлийн нийгэм 200 гаруй жил хөгжөөд хvн төрөлхтнийг аврах хvмvvнлэг чиглэл рvvгээ орж байна. Бизнес ч гэсэн хvмvvнлэг байх учиртай. Архи, тамхины бизнес эрхэлж байгаа, гадаад, дотоодод аялал жуулчлал эрхэлж, зочид буудал ажиллуулдаг бvх хvнээс ашиг олоход нь хувь нэмрээ оруулаад дараа нь золиос болж буй тэр хvмvvсийг золиосноос татахад зориулсан хөрөнгийн тодорхой хувийг бvрдvvлэх ёстой гэсэн саналаа газар сайгvй тавьж байгаа. Энэ олон зочид буудалд хэчнээн охин биеэ vнэлж байна, Монголын маргааш юу болох вэ, аялал жуулчлал хэчнээн ДОХ vлдээх вэ. Аймшигтай байгаа биз. Тэгэхээр бизнесмэнvvдийг хvмvvнлэгт уриалах хэрэгтэй.
-Хvнээс мөнгө авбал битгий өг, тэр таныг юу ч гэж бодох юм билээ гэсэн "лоозон" гарсан байна лээ
-Хvнд мөнгө өгвөл алдсанд тооц, хvнээс мөнгө авбал олсонд тооц гээч. Битгий өг гэсэн vг биз дээ. Тэгэхээр нийгмийн сэтгэл зvй, нийгмийн хандлагыг төлөвшvvлэхийн тулд их ажил хийх хэрэгтэй. Ингээд л миний яриа албаны болчихдог юм. Глобальчлагдаж байгаа ертөнцөд өөрийгөө монгол чигээр нь аваад явах тийм монгол хvнийг төлөвшvvлэхэд хэн ч хөрөнгө оруулахгvй. Бид өөрсдөө л хийнэ. Тийм учраас би гэр бvл гэж их ярьдаг. Үvнийг хадгалж vлдэх эцсийн найдвар бол монгол гэр бvлийг бэхжvvлэх, хөгжvvлэх, гэр бvлийн боловсролыг залуу vед олгох юм.
-Одоо та ямар алба хашиж байна аа?
-НҮБ-ын Хvн амын сангийн Хөтөлбөр дэмжих нэгж гэдэг байгууллагын менежер. Хvний эрх, жендер, ухуулга сурталчилгаа хариуцсан ахлах зөвлөх. "Гал голомт" vндэсний хөдөлгөөн гэдэг төрийн бус байгууллагын тэргvvн.
-Өөр сонгуульт ажил байгаа биз?
-Жендерийн vндэсний хороо гэж бий. Ерөнхий сайд толгойлдог. Энэ хорооны гишvvн. Шvvхийн сахилгын хороо гэж байдаг юм. Ерөнхийлөгчийн томилсон шvvгчдийн ёс суртахууны зөрчлийг хэлэлцдэг. Сахилгын хорооны гишvvн буюу иргэний төлөөлөгч юм шиг байгаа юм. Лувсаншарав, Амархvv гуай бид гурав байдаг.
-Эмээгийн vvргээ гvйцэтгэх чөлөө гарах юм уу?
-Өвгөн vvрч байгаа даа. Би бодлогын тvвшинд нь оролцдог юм. Гэхдээ тэр хоёр минь /бага хvvгийнхээ хоёр хvvхдийг хэлэв/ надаас салахгvй. Эмээ хамгийн vнэтэй хvн нь. Амралтын өдрөөр л цаг гаргахгvй бол амжихгvй юм. Ажлын найман цагтай. Интернэт “ухсаар” нvдний хараа муудах нь байна. Гэсэн ч би хамт олны дунд байх дуртай. Гэр эргэх дургvй. Хvvхдийг сургууль, цэцэрлэгт хvргэх, авах ажлыг өвгөн амжуулна, би бэлтгэл хангах vvрэгтэй.
-Бэлтгэл хангах аа, ажил үүргийн хуваарьт нь ямар ямар ажил багттаг юм?
-Их олон ажил ордог юм даа. Гэрийн даалгавар хийлгэхээс эхлээд, дутуу зvйл юу байна....
-Хяналт тавьдаг юм байна?
-/инээгээд/ Тийм. Хувцас индvvдэх, угаах.. Хvvхдvvд амжихгvй бол хийлгvй яахав. Ач охин минь өглөө бvр надаар vсээ самнуулах дуртай. Өнөөдөр хоёр салаа самнана, урдаа хавчаар зvvнэ гээд шийдвэрээ гаргаж байгаа юм. Би хэлснийг нь биелvvлдэг.
-Үс самнахад шийдвэр гаргаад байдаг?
-Бид тэгж ойлгодоггvй болохоос тэр чинь шийдвэр. Хvvхдийг хvмvvжvvлэхийн тулд багаас нь шийдвэр гаргуулж сурга. Өнөөдөр ямар хувцас өмсөх вэ гэсэн шийдвэрээ өөрөө гаргаг. Та "Заавал энэ цагаан даашинз өмс" гэж чулуудах албагvй. Ингэвэл таны хvvхэд бие даасан, шийдвэр гаргах чадвартай, өөртөө тохиолдсон зvйлд гарц олдог болно.
-Та хvvхдvvдээ vvнд хэр бэлтгэж чадсан бэ?
-Тодорхой хэсэгт нь өгч чадсан.
-Юу гэсэн vг вэ?
-Том болсон хvvхдvvд гайгvй юм шиг байна. Ажил ихтэй учраас өдөр очиж хоол иддэг байлаа. Тэд минь жижvvрлээд хоолоо бэлтгэж, гэр орны ажлаа хийнэ. Хамгийн том, бага хоёр ажлын гадна vлджээ. Бага нь сvvлд гарсан, эрх дархтай. Миний хvv, дvv гэсээр тав тухыг нь бvрдvvлэх гэж өмнvvр нь орж гvйгээд л...
“Эрхийг сурахаар бэрхийг сур” “Хал нь гаднаа хайр нь дотроо” гэдэг чинь Монголын ард тvмний асар том философи. Гэтэл бэлтэй хvмvvс хvvхдээ зад эрхлvvлж байгаа биз дээ. Ямар сайндаа л “Чамайг ингээд байх юм бол эксел унуулж, III хороололд байр авч өгнө шvv” гэдэг онигоо гарсан байхав.
Одоогийн энэ өндөрлөгөөс харахад, хvн ч ухаарсаар яваад л дуусдаг юм биш vv. Энэ амьдралаас ойлгосон зvйл бол өөрчлөгдөж байгаа тэр орчиндоо хэн илvv зохицож чадна, тэр амьдралаа хадгалж vлддэг.
-Байгалийн шалгарал шиг?
-Би л ийм байсан юм, ингэх л учиртай гэж дараа vедээ хатуу тулгадаг бол тэнэг хэрэг юм. Залуучуудаа ойлгох хэрэгтэй. Өглөө унтаад босохгvй бэр ямар вэ. Шөнөжин ажилласан бэр унтахаас яах юм. Дээр vеийнхтэй адилгvй.
-Та тvрvvн буулт хийх дургvй гэж ярьсан. Хvvхдvvддээ ч бас адил уу?
-Энэ бол миний хамгийн том алдаа л даа. Харин хvvхдvvддээ буулт хийдэг. Залуучууд цаг vеэрээ л байг. Маргахыг хvсдэггvй. Сонголтыг нь бvрэн хvндэтгэдэг. Ямар намд орох, яаж амьдрах нь тэдний асуудал. Яагаад гэхээр тэд энэ цаг vеийн хvмvvс. Ганцхан юу хvсдэг вэ гэхээр сэтгэлээр баян бай, хvний мөсөө алдахгvй бай гэдэг. Харамсалтай нь, энэ нийгмийн чинь араншин миний хvслийг биелvvлэхгvй юм шиг байна. Угаасаа хувийн өмчит нийгэмд хувиа бодохгvй бол болдоггvй бололтой.
-Эрvvл мэндийн гавьяат ажилтан цол авчихаад нутагтаа оччихоод ирэв vv?
-Нутгийнхан минь баяр хvргэж байсан. Энэ шагнал гэдэг чинь их сонин юм аа. Би ер ач холбогдол өгч байгаагvй. Алтан гадас, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон авсан. Ер хvн цай уулгаагvй. Би эсвэл төрийн шагнал хvндэтгэхээ байчихсан амьтан юм уу, мэдэхгvй. Гавьяат авсан чинь их сайхан ханддаг юм байна. Сэтгэлийн таашаал авлаа. Олон хvн урам өгсөн.
-Цай уулгасан уу?
-Уулгалгvй яахав. Өнгөрсөн есдvгээр сарын 2-нд “Баянгол” ресторанд 160 хvн урьж цайлсан.
-Найр, наадамд хэр вэ?
-Дуулдаг уу гэсэн vг vv. Чадахгvй.
-Гурван хундага тат гэвэл?
-Бас чадахгvй. Цээж хорсоод байдаг юм. Уг нь 200 грамм улаан вино, эсвэл 50 грамм виски хааяа уудаг байсан. Одоо чадахаа байсан.
-Гоо сайханд ордог уу?
-Орж vзээгvй. Сvvлийн хэдэн жил л “Клиник”-ийн иж бvрдэл хэрэглэж байгаа. Хvн эрvvл байх хэрэгтэй. Тэгэхээр аяндаа царай гэрэлтээд хачин сайхан харагдана. Сонирхолтой нь Монголын охид мисс, загвар өмсөгч болох хvсэлтэй болсон юм биш vv. Толгойндоо юм хий. Биеийн тамир хий л гэх байна. Би ямар ч хvнтэй ярилцахдаа энэ ямар гоё эмэгтэй вэ гэж боддоггvй. Энэ хvний дотоод гоо сайхан ямар бол л гэж шинждэг. Сэтгэлээр баян бай гээд байгаагийн учир энэ шvv дээ.
-Ярилцлага өгсөнд баярлалаа. Төгсгөлд нь хvvхнvvддээ хандаж юу хэлэх вэ?
-Эрчvvдээ хайрлаж, өөд нь татъя гэж уриалмаар байна. Эрчvvдгvйгээр бид хэн юм бэ. Боловсролтой болчихлоо, энэ архичин юмаар яах юм бэ гэсэн бодолтой хvvхнvvд олон болжээ. Эрчvvдийг даврааж байгаа хэрэг огт биш юм. Тэд боловсролтой, ухаалаг, соёлтой байвал бид аз жаргалтай болно. Эрчvvд боловсролгvй болж байна, нас барж байна, архидаж, гэмт хэрэгт орооцолдож, осолд орж байна.
Бид хөвгvvдтэй.Тэд минь сайн сайхан яваг. Хvнд битгий чичлvvлээсэй гэж хvсэж байна. "Өө энэ эрэгтэй юм яахав, жолооч болно биз" гэж битгий хэлээрэй. Цэрэгт татагдах насны эрчvvдийн 27 хувь нь бичиг vсэг мэдэхгvй байна. Яана одоо. Тэр харанхуй нөхөр гэр бvлд ямар аз жаргал авчрах вэ. Энэ бол хувь хvний биш, улс орны хөгжлийн асуудал шvv...

Ч.Батсайхан: Улаан хуур минь миний талхыг 30 жил залгуулжээ

- Гавьяатын улаан хуур өөрөө дуугардаг юм -

Энэ эрхмийг их эрэлттэй хөгжимчин гэдэг. 30 жил хөгжимдсөн түүнд дахин 10 гаруй жил тоглох нөөц байгаа гэнэ ээ. Ийн хөгжимдөж амьдрахдаа тэрбээр ганцхан хуур элээсэн нь сонирхол татлаа. Музейн шилэн хоргонд “тухалж”, эзнийхээ Монголын ардын урлагийн 30 жилийн түүхийг өгүүлэх улаан хуураа тэрбээр гэрийнхээ хойморт бурханчлан тахижээ. “Ах нь үг хэлэнд тааруу, гэхдээ морин хуурынхаа тухай бол яриад байна шүү” гэсээр зочин маань угтлаа.Үндэсний дуу, бүжгийн эрдмийн чуулгын морин хуурч Чүлтэмийн Батсайхан миний зочин. Сар шинийн өмнөхөн Ерөнхийлөгчийн зарлиг гарч, тэрбээр ардын жүжигчин хэмээн дуудуулах болсон. Ч.Батсайханы аав, ээж нь Дарьганга нутгийн улс. Улаанбаатарт төрсөн тэрбээр өөрийгөө Сүхбаатарын уугуул гэлээ. Нэг сайхан ая тоглооч гэвэл түүний санаанд хамгийн түрүүнд “Дарьгангын жаахан шарга” буудаг гэнэ лээ.

-Монголын нэг номерын хуурч хэн бэ гэхээр хуурчид таныг нэрлэдэг. Та хүлээн зөвшөөрнө биз дээ?
-Манайхан ингэж ярьдаг аа. Тоглоочийн хувьд шүү дээ. Би 50 хүрч байна. 50 хүртлээ тоглосон хуурч цөөн. Хуучин цагт байсан, одоо байхгүй. Ингэж хэлэхээр онгирсон гэх болов уу. Манай Батчулуун л гэхэд удирдаач болсон шүү дээ.
-Зарим нь багшлаад, удирдаад магадгүй дарга болоод дэвшээд явчих юм л даа?
-Нас 40 гараад ирэхлээр тоглож чадахаа болино, хэцүү. Гараас их шалтгаална. Би бол яахав, тоглож л байна. Энэ авьяастай холбоотой болов уу гэж боддог.
-Байгалиас заяасан авьяастай хуурч гэж үү?
-Надад байгаа авьяас энэ л байж. Өөр юм байдаггүй.
-Монголын шилдэг хуурч олон уралдаан тэмцээний түрүүтэй юү?
-1978 онд Хөгжим бүжиг төгсдөг жил мэргэжлийн хөгжимчдийн дунд анхны уралдаан болж, би дэд тэргүүн байр эзэлсэн. Түүнээс хойш оролцсонгүй.
-Морин хуурын анхны дөрвөлийн нэг биз дээ, та?
-Тийм ээ. 1982 онд хөгжмийн зохиолч Цогтсайханы санаачилгаар байгуулагдсан юм. Бид дөрөв тэр жилдээ Соёлын яам, Урлагийн ажилтны холбооны шилдэг уран бүтээлийн шагнал авч байлаа. Дэлхийн шилдэг бүтээл “Цэцэг нуурын хөвөөнд” аялгууг бид сэргээж тоглосон. Ардын жүжигчин Батчулуун бид хоёр тэгэхэд хамт тоглодог байлаа. Одоо бол ийм дөрвөл олон болсон. Манай чуулгад ч бий. Энэ хамтлагтаа би нэгдүгээр хуураа тоглосон хэвээр.
-Нэгдүгээр хуур гэдэг дуучдынхаар нэгдүгээр хоолой гэсэн үг биз?
-Гол аялгуугаа тоглоно. Гоцлооч нь юм.
-Хуур “бариагүй” бол Батсайхан ямар мэргэжилтэй нөхөр явах байсан бол?
-Мэс заслын эмч. Эмч болно гэдэг байв. Би багаасаа хөгжим сонирхдог, зургаан настайдаа баян хуур, мандалин тоглодог байлаа. “Ийм жаахан хүүхэд хөгжим тоглож байна” гээд зуслангийнхан онгирооно. Ээж түүнийг анзаарсан байх, Хөгжим, бүжигт шалгуулсан юм.
-Ингээд Жамъян багшийн шавь болсон уу?
-Тэгсэн, багш минь тосож авсан.
-Уг нь эмч болчихсон бол…?
-Ер ингэж боддоггүй. Өвөг дээдсээс уламжлагдсан ийм буянтай хөгжмийг тоглоно гэдэг бахархал. Ард түмнээ, өөрийгөө баясгаж хийморио сэргээж яваадаа баярладаг. Морин хуур бол миний баяр баясгалан. Морин хуурын ангид орсоос хойш энэ хөгжмөө бариагүй өдөр цөөхөн.
-Тархиа, гараа амрааж ямар дасгал хийх вэ?
-Ардын дуу тоглож бай, дасгал болно гэж Жамъян багш зөвлөдөг.
-Надад бол бөмбөг хөөж гүйвэл л амралт болох юм шиг санадаг?
-Зүгээр сайхан амрах ч сайхан л даа. Би теннис тоглодог.
-30 жил тайзнаа хуур татлаа. Дахин хэдэн жил тоглох чадал Танд байна?
-10 жил элбэг бий, 10 жил тоглоно. Ийм нөөц байгаа, итгэлтэй байна. Хуруу минь л хөдөлж байвал тоглоно.
-Хөгжимчний хувийн арга барил гэж байна л даа. Таны хувьд?
-Хувь зан чанар хөгжим тоглоход их нөлөөлдөг. Сайхан сэтгэлтэй хүн хөгжмийг их сайхан, сэтгэлээсээ уян тоглодог. Ширүүн зан авиртай нь ширүүн тоглоно. Толгой, ухаан хэрэгтэй. Бодож тоглоно шүү.
-Тэр өдрийн сэтгэл санаа нөлөөлөх нь ээ?
-Нөлөөлнө. Гэхдээ урлагийн хүн өөрт юу ч тохиолдсон бэрхшээлээ мартах учиртай. Тэгж байж л амжилтад хүрнэ. Хуур тоглодог хүн гоё сэтгэлтэй, зөөлөн болдог л доо.
-Та ийм олон жил тоглож байгаа юм чинь гайхалтай сайхан зөөлөн хүн байх нь ээ дээ?
-/инээгээд/ Намайг харахад ямар санагдаж байна. Зан чанар хөгжим тоглоход их нөлөөтэй. Ширүүн характертай хүн байлаа ч морин хуурт уусаад зөөлөн болдог юм. Ийм шидтэй хөгжим. Би хүүхдэдээ ширүүн үг хэлэхгүй шүү.
-Дуучид хэлдэг л дээ. Тэр хуурчтай дуулахад сайхан гэж...
-Сургууль төгсөөд энэ чуулгад ирэхэд хүүхэд гэж голоогүй. Ирэнгүүтээ нэгдүгээр эгнээнд тоглодог боллоо. Норовбанзад гуай надтай хамтрах дуртай. Тэр “Би Батсайхан, Батчулуун хоёртой л хамт дуулна. Өөр хуурчтай хамтрахгүй” гээд тушаал хүртэл гаргуулж байв. Норовбанзад гуай намайг өнгө сайтай гэдэг байсан.
-Өнгө чухал. Тоглолтын техникийг дадлагаар олоод авчихна гэдэг биз дээ. Гоё өнгөтэй дуучин гэж ярьдаг. Өнгө гэдгийг түрүүн ярьсан байгалиас заяасан авьяас гэмээр юм уу?
-Заяасан өнгө гэж бий, хичээл сургуулилалтаар сайхан өнгө олж авч ч болно. Би Норовбанзад гуайтай насаараа тоглосон. “Батсайхантай гарахад нүүр бардам” гэдэг байж билээ. Мөн гавьяат жүжигчин Лхамжав байна. Чимидцэеэтэй гарна. Манай залуу дуучид бас хамтарна аа. “Батсайхан ах баттай ар тал болдог, бардам дуулдаг юм” гэдэг. Уралдаан тэмцээнд явбал дагуулна. Уртын дууг дагаж тоглох гэдэг амар биш ээ.
-Түүнээс гавьяаттай хамтрах гол биш байх нь ээ?
-Алдсан ч алдааг нь засчихдаг ч юм уу, дуулахад өнгийг нь түрүүлээд өгнө. Нэг нэгэндээ дэм болж байх ёстой.
-Та дуулдаг уу. Энэ алдартай дуучдыг олон жил дагалаа. Алтны дэргэдэх гууль шарлана гэдэг шүү дээ?
-Дуулахгүй ээ. Хоолой байсан бол би их эвтэй, нугалаатай, тансаг дуучин байх байсан. Дотроо аялахад надад эв байдаг юм. Даанч хоолой нь байхгүй.
-Гэрт нэг, ажил дээр нэг хуур байх уу?
-Тэгнэ ээ.
-Хуур бариад ы40 жил болжээ. Энэ хугацаанд хэдийг элээв?
-Хуурчид бүгд мэднэ ээ. 1970 онд Хөгжим бүжигт ороод авсан хуураа өнгөрсөн жил л солилоо. Улаандуу, хүрэн улаан хуур л даа. Хүмүүс Батсайханы улаан хуур гэдэг юм. Хөөрхий, 200 гаруй нөхөөстэй. Энд тэндээ хагарна, нөхүүлнэ. Бараг музейд тавимаар болсон. Би түүнийгээ хэдэн жил барьж вэ?
-37 жил барьж шүү. 200 гаруй нөхөөсийг яаж тавьсан бол?
-Хөгжмийн үйлдвэр гэж байлаа. Засварчин Энхболд нарын хүмүүс задлаад наана шүү дээ. Өнгөрсөн жил хэлсэн л дээ “Хуурыг чинь дахин задалбал нааж болохгүй шүү. Задалбал бүх наалт нь сална” гэсэн. Тэгэхээр нь айгаад гэртээ хадгалчихсан. 1969 онд ширэн цартай хуурыг анх модон болгож эхэлсэн үе. Смирнов гэж орос мэргэжилтэн санаачилж хуурыг тайзны дуугаралттай болгож байлаа. Модон цартай анхны хөгжмийн нэг. Сургуульд барьж байгаад л тэр чигээр нь авчихсан.
-Норовбанзад гэж алдартай дуучинтай дэлхийн мундаг тайзнаа ч сурагчийн хуураараа тоглоод л байсан уу?
-Тэгсэн, ер гологдохгүй. Сурагч байхдаа л авсан болохоос сургалтын хур биш. Их гоё дуугаралттай хөгжим. Зарим хөгжимчин “Батсайханы хуур өөрөө дуугарчихдаг юм” гэдэг. Тэр нь ч юу юм, гэхдээ аргагүй сайхан хөгжим өө.
-Энэ хугацаанд огт солиогүй гэж үү?
-Солиогүй. Улам л сайхан дуутай болоод байлаа. Мод чинь хатах тусмаа л сайхан болох юм. Олон жил хадгалсан дарс шиг л. Гэрэлд харахаар нар гэрэлтэнэ, цаас шиг нимгэрчихсэн. Дэлхийн 30 гаруй орон, эх орныхоо өнцөг булан бүрт очсон хөгжим. Түүнийгээ гэртээ тахичихсан. “1969 он, Яровой” гэсэн тэмдэглэгээ нь наалттай хэвээр байгаа.
-Одоо тогловол дуугарна биз?
-Тэгэлгүй яахав, дуугарна. Дахин гэмтээчих вий гэж айгаад барьдаггүй. Ингэвэл нааж болохгүй гэсэн. Би эрдэнээ алдана. Миний амьдралыг өдий зэрэгт хүргэсэн, эзэндээ гавьяат цол авчирсан хуур аа. Талхны мөнгөө олж, амьдарлаа залгууллаа шүү дээ.
-Та их эрт гавьяат авсан байх, тийм үү?
-1993 онд, 35-тай байлаа.
-Улаан хуурыг ямар хуур залгав?
-Шар хүрэн хуур бий. Хөгжим урлаач, мастер Энхболд олон жил хатаасан модоор надад хуур хийж өгсөн. Би хоёр жил гэртээ хадгалж байгаад саяхнаас барьсан юм. Хүмүүс хуурыг барингуут л дуугарна гэж бодоод байдаг. Нэг, хоёр жил барина, дууг нь задална. Хөгжимчнөөс их шалтгаална. Анхнаасаа зөв бариад зөв өнгө гаргавал сайхан дуутай хөгжим болно. Миний улаан хуурыг өөр хүн дуугаргаж чаддаггүй юм.
-Шинэ хуурыг чинь хүмүүс юу гэж нэрлэж вэ?
-Одоогоор нэргүй л явна. Ямар ч гэсэн 10 жил барина аа. Би хөгжим солиод байдаг хүн биш ээ. Жамъян багш бас их гоё хууртай. Нямбай хадгална. Арчиж зүлгээд л байна. Хүн хүргэхгүй. Би хүүхэд байхын үүнийг нь анзаардаг байлаа. Цагаан сараар Батчулуун, Пүрэвхүү бид нар очдог. Тэгэхээр хуураа тоглуулах гээд гаргахгүй. Жамъян багш энд тэнд явахаараа “Батсайхан хаана байна” л гэнэ, хөөрхий.
-Анзаараад байхад та сонин хүн юм. Нэг хуураа 30 гаруй жил барина, анх ирсэн чуулгаасаа 30 жил хөдлөөгүй байна?
-Хүн аливаа зүйлийг өөрчлөөд байх хэрэггүй. Эргээд тэр байр сууриа олж авахад хэцүү гэж аав минь захидаг сан. Нэг газраа тогтвортой байсан хүн л амжилтад хүрнэ гэнэ. Манайх Монголын нэг номерын чуулга. Би энэ тайзан дээр хүн болж, ард олондоо танил болсон. Хаана ч очсон Ардын дуу, бүжгийн чуулгын /Үндэсний дуу, бүжгийн эрдмийн чуулга/ хөгжимчин гэхэд нэр хүндтэй. Энэ тайз олон сайхан алдартныг төрүүлсэн.
-Элдэв янзын санал танд олон ирсэн биз?
-Тэгсэн. 1990-ээд онд гадаадад гарах уу, тэнд тоглох уу гэдэг л байсан. “Жамух”, “Мандухай” чуулга ирээч гэсэн. “Чуулгаа орхиж чадахгүй ээ” л гэдэг.
-Өвөр Монгол нэлээд олон явж, тэнд тоглохын зэрэгцээ багшилсан уу?
-1988 онд тоглолтоор очсоноос хойш тийшээ яваагүй. Өвөр Монголынхон миний тухай ярьдаг, асуудаг. “Батсайхан гэж хүн амьд уу” гэж. Хуурчид нь энэ хүнтэй нэг уулзах юм сан, харах юм сан гэдэг гэнэ лээ, их сонин. Тэнд миний хуурцаг, цомог бүгд байдаг гэсэн.
-Архаг хуурчийн хувьд залуучууддаа зөвлөгөө хэлээч?
-Ардын дуугаа тогло. Орчин үеийн хүүхдүүд уртын дуу мэдэхгүй байна аа. Хөдөө айлд очиход “За хүүхээ “Торой банди”-ийг нэг тоглоотохооч” гэнэ. Энэ хүүхдүүд сургуульд үздэг хэдэн зохиолоо л тоглож мэдэх юм. Үүгээр мэдлэгээ хязгаарлаж болохгүй ээ. Ардын дуу, уртын дуу тоглож сур. Морин хуур чинь үндэсний хөгжим, ийм дууны аялгууг тоглох үндсэн үүрэгтэй юм
-Морин хуурч дуучнаа дагаж хөгжимддөг. Түүний өмнө бэлэн будаа идэх ноот байдаггүй. Тэгэхээр та нар бүгдийг толгойдоо бичдэг юм байна гэж боддог л доо. Тухайлбал, таны гарт хэдэн дууны аялгуу байна аа. Шууд тоглочих уртын дуу гэмээр юм уу?
-30-аад уртын дуу бий. Ардын богино дууг ер нь тоглочихно оо. Эдгээрийг зүгээр нэг тоглож болохгүй ээ. Нугалаа, чимэглэл хийж тоглоно. Ардын дуунд нугалаа л гол шүү. Хүүхдүүд үүнийг л сайн сурах хэрэгтэй. Ингэж чадвал хэнд ч гологдохгүй. Зохиолын, сонгодог хөгжмийг бол ноотоор тоглочихно шүү дээ.

“Ардын таван хөгжим” гэсэн цомог Швейцарт хийлгэсэн, “Морин хуурын гайхамшиг” зэрэг бүтээлтэй гавьяат жүжигчин, морин хуурч Чүлтэмийн Батсайхан хөгжимдөө, чуулгадаа дурласан шигээ зарим зүйлд ийм үнэнч хандаж огт чаддаггүй. Тухайлбал, тэр машин жолоодож яагаад ч сурахгүй байна гэнэ. Гэр-чуулга, чуулга-гэр гэсэн товчхон маршрутаар 30 жил хуур үүрэн алхаж буй энэ эрхэм морин хуурт зориулсан Монголын анхны зохиол төрийн хошой шагналт, ардын жүжигчин, хөгжмийн зохиолч Н.Жанцаннорвын “Симфонетта”-г, дараа нь урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Б.Шарав, төрийн шагналт Ц.Нацагдорж нарын төрүүлсэн “дүү” нарыг нь ч гоцлон тоглосон хэрнээ сэтгэлдээ “Дарьгангын жаахан шарга”-ыг дуулж явдаг гэсэн.

"Ивий, миний ижий аав, хоёр"

Март дөхжээ.Олон улсын эмэгтэйчүүдийн өдөр гэдэг ч олонх монгол ээжүүдийн баярын өдөр гэж тэмдэглэж заншсан нь бахтай.Орчин цагийн залуучууд хорвоод мэндэлсэн өдрөөрөө ч ээжийгээ баярлуулдаг болсон. Хэзээ ч юм нэг өдөр би ээждээ зориулж гоё нийтлэл бичнэ гэж боддог. Тархины минь хамгийн цаад мухарт боловсорч буй энэ бодол нэгэн өдөр цэгцрэн цааснаа бууна байх. Хамгийн сайн мэдэх зүйлийнхээ тухай бич гэдэг ч халшраад барьж авч чаддаггүй хэд хэдэн том санаа /миний хувьд том юм/ тархинд байнга шахуу явдгийн нэг нь ээжийнээ тухай бичнэ дээ гэсэн бодол минь.

Төрийн шагналт зохиолч Пүрэвжавын Пүрэвсүрэн ахтай нэлээд дээр уулзаж ийн ярилцаж байлаа. Тэрнийгээ энд хөрвүүлэв.Ижийнхээ тухай дурсах бүртээ нулимсаа барьж ядан суудаг энэ буурал тун саяхан, Монголын Зохиолчдын эвлэлийн 80 жилийн ойгоор Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн болсон. Шагнал нь хожуухан очсон олон хүний нэг байх. "Өнөөдөр"сонинд энэ ярилцлага "Хөөрхий дөө, миний ижий, аав хоёр" гэсэн гарчигтай нийтлэгдсэн юм.Монголын "ө", "Ү" үсгийг энэ блогийн гарчигний фонд танихгүй том том дөрвөлжин дүрс гаргаад буй тул ийн өөрчилсөн хэрэг ээ.
Монгол хүүхнүүдийн ширээний хойморт сууж, ханьдаа, үр хүүхдэдээ эрхэлдэг цөөхөн өдрийнх нь нэг айсуй.
Та бүхэн минь Пүүжээ ахын ярилцлагыг уншаад үг, үсэг холбоорой. Эс холболооч ээждээ, аавдаа очиж үнсүүлээрэй дээ.

П.Пvрэвсvрэн: Хөөрхий дөө, миний ижий, аав хоёр...
2005-11-19
Төрийн шагналт зохиолч маань жигтэйхэн баяртай сууна. Унаган нутгийнхан ньбуурал зохиолчдоо байр бэлэглэж гэнэ. "Өвгөн ах нь vхэхийнхээ өмнө орох оронтой боллоо гэхийг сонсоод уйлмаар, хэнд ч юм гомдмоор. Энэ сайхан буурал өдий насандаа ийм амьдрал туулах байсан бол... Яах гэж
Пvрэвжавын Пvрэвсvрэн зохиолч дурдатгалаа бичиж байгаа гэнэ. “Шаналаагvй бичсэн зохиол байхгvй. Бvгд шаналлаас төрдөг".

“Их тээлийн даваа”-гаа тав эхэлсэн юм шvv. Цээжинд минь дутуу л боловсроод байсан юм билээ. Тав дахиа бичихэдээ долоо хоногт л дуусгасан” хэмээв. Гэхдээ бид энэ удаа уран бvтээлийн талаар бага ярилцав. Тvvний амьдралын зузаан хуудсыг сөхлөө. Аав, ээжийнхээ тухай сайхан дурсамж уудалж... Буурал зохиолч маань нулимс унаган ийн хvvрнэв.
-Танайхыг байртай болж гэж дуулаад баярлаж байлаа?

-Харин тийм ээ. Саяхан Баянхонгор нутгийнхны минь тоглолт боллоо. Надад урилга ирсэн л дээ. Ах нь хөл муутай яаж очих вэ, хөгшин минь очсон. Тэгсэн тоглолтын орлогоор манайд байр авч өгөх гэнэ гэсэн сайхан мэдээтэй ирдэг байгаа. Манайх 1999 оноос хойш хэд нvvлээ. Энэ байранд ирсэн маань ес дэх нvvдэл болж байна.
-Зургаахан жилийн дотор уу?

-Аргагvй шvv дээ. Өөрийн байр байхгvй, дандаа байр тvрээсэлж байгаа юм чинь. Би улсаас 35 жил байр гуйгаад авч чадаагvй.
-35 аа?

-Тийм ээ.Зохиолчдын хороо, Мэдээлэл радио, телевизийн улсын хороо, сvvлд Засгийн газрын сонинд байсан шvv дээ, тэнд байхдаа ч байр авч чадаагvй. 2000 оноос хойш Хотын захиргаанд байр хvссэн 20 гаруй өргөдөл бичсэн. Ерөнхий сайдын, тойргийн гишvvний цохолттой гээд өчнөөн өргөдөл тэнд байгаа. Өгдөггvй юм билээ. Энэ ч одоо хэрэг болохгvй хvн. Сонгуулийн сурталчилгаандаа явуулъя гэхэд хөлгvй хvнээр яахав гэж боддог шиг байгаа юм. Харин нутгийнхан минь орох оронтой болголоо.
Сосорбарам хөөцөлдөж, нутгийнхаа ганц өвгөнийг байртай болгоё гэсэн юм билээ. Нутгийн зөвлөл дэмжжээ. Олон нvvхээр хэцvv. Сая ирэхдээ Дэнжийн мянгад айлын амбаарт 20 гаруй хайрцаг номоо орхилоо. Ямартай ч нутгийнхныхаа буянаар анх удаа өөрийн гэсэн оронтой боллоо.
-Таныг “Засгийн газрын мэдээ” сонинд байхад гэр нь их ойрхон, энvvхэнд л гэдэг байсан санагдах юм?

-Тэр хадмын байр л даа. Хадмууд минь маш олон жил гадаадад амьдарсан. Их сургуулийн хажууд, хоёр давхар хуучин байр бий. Тэнд байсан. 30 жил болсон. Ээж минь хэлдэг байсан юм. Та хоёр хоёулаа улсад олон жил ажиллалаа. Та хоёрт байр өгөх ёстой. Энэ бол миний хөл муутай хvvгийн байр шvv гэж. Хvv нь 1999 онд байраа авсан. Тэрнээс хойш гурван дvvрэг дамжаад ес дэх нvvдлээ хийлээ. Энэ жил л гэхэд Чингэлтэйд айлын хашаанд байлаа. Зургадугаар хороололд айлын байранд сар суулаа. Дараа нь Дэнжийн мянгад хvний байшинд сар хэртэй болоод энд ирсэн хvмvvс дээ.
-Хашаа байшинд байх амаргvй биз дээ. Нэгд дулаан байранд сурчихсан. Хоёрт нvvрс тvлээ гээд л....

-Гэлээ гээд яах вэ. Ус, тvлээнд явахаас өгсvvлээд хvvхдvvдэд хэцvv юм. Би яах вэ. Ямар ус зөөж, тvлээ хагалж чадах биш. Манай хөгшин бас хөл муутай, явж чадахгvй шахам. Тэгээд одоо устай, халуун паартай өөрийн гэсэн оронтой боллоо. Одоо чамд захихад сар болгоныхоо цалингаас арван мянган төгрөг хадгалаад байгаарай. Өтлөөд ирэхэд мөнгө шиг хэрэгтэй юм байдаггvй юм байна. Би залуудаа мөнгө олж байсан. Номын шагнал, сонины бичлэгийн шагнал авдаг. Тэр vед би сагсуу байжээ. Мөнгө бол vрэгдэх гэж ирдэг, vрж байх ёстой гэж л ойлгодог.

Хvнд өгдөг байсан. Гутлаа хvртэл тайлаад өгчихнө. Ядарсан найз минь таарвал хvрмээ өгчихнө. Халаасанд мөнгө байвал гар татахгvй. Гэтэл надад хураасан хөрөнгө байдаггvй.
-Байр тvрээслэх өндөр vнэтэй биз дээ?

-Зургадугаар хороололд нэг сар болохдоо 200 мянгыг өгсөн. Их сургуулийн хойно 36 дугаар байранд хоёр өрөө байр зуун мянгаар хөлсөлж, дөрөв, таван жил суусан л даа. Байрнаас гарлаа. Дөрөв, таван сая төгрөгтэй. Байр худалдаад авья гэхээр хvрэхгvй. Ямар гадаа байлтай биш. Хөлсөлсөөр явтал өнөө хэдэн төгрөг дуусна биз дээ. Хоёулаа тэтгэвэрт, өөр орлого байхгvй. Ингэж ядарч явахад нутгийнхан минь их тусалсаан. Мах экспортлогчдын холбооны тэргvvн Дэлэг сая төгрөг, Фэнг шv-гийн Ганбаатар хагас саяыг өгсөн. "Мөнхийн vсэг" компани миний гурван зохиолын эхийг худалдаж аваад гурван саяыг өгсөн. Байр хөлслөх мөнгө ингэж олдож, сvvлийн хэдэн жилийг барлаа. Одоо амар. Тэтгэврээ аваад байрандаа өгчихнө. Бид хоёр vхэхийнхээ өмнөхөн л оронтой боллоо.
-Та хоёр нийлээд хэдэн жил болж байна даа?

-Манай Навчаа сэтгvvлч. Их сургуулийн сэтгvvлийн анги төгссөн, Балдангийн Навчаа гэдэг. Нэг vе их бичсэн. “Засгийн газрын мэдээ”-д цуг ажиллаж байгаад “Зууны мэдээ”-гээс тэтгэвэртээ суусан. Манай хvн тvрvvлээд гарсан л даа.
-Та "Залуучуудын vнэн"-д олон жил ажилласан уу?

-1962 онд Улсын багшийн их сургуулийг газарзvй, тvvхийн багш мэргэжлээр төгссөн. Оюутан байхад миний нэлээд хэдэн шvлэг сонинд гарсан. Жанчивын Шагдар намайг төгсөх vед хөөцөлдөж байгаад сониндоо авсан юм. Хоёр жилийн дараа манай хөгшин сургуулиа төгсөөд ирлээ. Тэгээд бид хоёр 1968 онд гэр бvл болсон. Том охин энэ жил 37 хvрч байна.
-Эрхлэгч нь уриад ажиллуулсан. Сониноос сайхан хос гарлаа. Байр өгөөгvй гэж vv. Огт байргvй гэдэгт чинь итгэж өгдөггvй?

-Ингэдэг байсан юм аа. Бид хотын төвд хадмын хоёр өрөө байранд жаргалтай л байсан. Ажлын хvмvvс манайхаар очно. Сайхан л айл байлаа даа. Өргөдлийн дагуу байр хуваарилна. Нэг цэвэрлэгчдээ өгнө. Хойно сургууль төгсч ирсэн залууд өгнө. Надад яаваа гэхээр л “Чи байз л даа. Энэ гудамжинд байгаа хvнийг яах юм, чи хоёр өрөө байранд сууж байж, дараа бол” гэдэг. Ингэсээр байтал 1993 он боллоо. "Засгийн газрын мэдээ"-д Цэвлээ гуайн хvсэлтээр очсон. Байртай л болмоор байна шvv гэхэд Цэвлээ гуай бодно оо л гэсэн. Тэгж байтал, Төв аймгаас ирсэн нөхөрт байр өглөө. Нэг бичээчдээ өглөө. Улс төрийн дээд сургууль төгсөөд ирсэн залууд өглөө. Надад л байдаггvй. Тэгэхээр нь дахиад орлоо. “Үгvй ээ, эрхлэгч ээ, намайг яагаад байна аа. Би 60 хvрлээ. Байргvй тэтгэвэрт гарах нь” гэхэд “Одоо манайд байрны асуудалтай хvн байхгvй. Дараагийн байр яг чинийх. Чи гэр орныхондоо хэлж болно. Одоо найдвартай” гэсэн.
-1993 онд уу?

-Тийм. Бөөн баяр, байртай болох нь гээд л... Тэгсэн ердөө хоёр сарын дараа албан газарт байр хуваарилахаа больсон шийдвэр гарлаа. Ингээд л азгvйн дээд хэмжээнд яваад байсан хvн. Би 40 гаруй жил сэтгvvлчээр ажилласан. "Залуучуудын vнэн"-д утга зохиолын ажилтан байгаад хэлтсийн дарга ухаантай юм боллоо. 1967 онд юм. Намын төв хороон дээр дуудаж байна. Очтол хойшоо телевизийн курст яв гэнэ. "Би сониндоо дуртай. Намайг шинэ ажилд тавиад удаагvй" гэхийг минь тоосонгvй. Зад загнаад. Ажлаа өгөөд хоёр хоногийн дараа Москва явсан. Тэнд 45 хоногийн курс хийж ирээд... Телевизийн анхны редактор шvv, би. Анхны нэвтрvvлэг нь телевиз нээсэн тухай байв. Монгол Улс телевизтэй боллоо гэж телевизийн анхны дарга Сумьяа vг хэлсэн. Тэр vгийг би бэлтгэсэн. Архивт байгаа даа. Радио телевиз нэг байсан.
-Мэдээлэл, радио телевизийн улсын хороо гэж. МОНЦАМЭ ч хамт байсан гэдэг?

-Тийм. Удалгvй хөдөөгийн асуудал чухал боллоо гээд намайг Радиогийн хөдөө аж ахуйн редакцид өгчихөв өө.
-Радио Төв шууданд байсан биз?

-Хотын төвд, гэртээ ойрхон юм, дуртай шилжлээ. Жилийн гуравны нэгийг хөдөө өнгөрөөж байлаа. 1973 оны айхавтар зуднаар Увсад 21 хоног байж л байлаа. Нас ч явлаа. Зохиолчдын хороонд ирмээр байна гэсэн саналаа Удвал даргад хэллээ. "Яруу найрагч Пvрэвсvрэнг хvсэлтээр нь ажиллуулах сонирхолтой байна, манайд шилжvvлнэ vv" гэсэн Удвал даргын гарын vсэгтэй албан бичгийг Пvрэвжав даргад өглөө. Үзчихээд өмнөөс шидчихсэн. Чамайг өгөхгvй гэсэн. Харин тэр бичиг надад бий шvv. Удалгvй Цэдэв дарга боллоо.
-Зохиолчдын хорооны дарга. Одоо СУИС-ийн захирал биз дээ?

-Тийм. Бид багын найз. Үнэндээ би хөдөө явахаас халширсан. Тэгтэл Пvрэвжав дарга хойшоо амралтад, Мятав дарга гадаад явчихлаа. Боловсон хvчний хэлтсийн дарга нь миний найз. Одоо л миний хөдөлмөрийн дэвтрийг өгөөтөх. Надад гомдол байхгvй. Хэрэв тэнд орохгvй бол би өөр ажил олно. Дарга нар асуувал Зохиолчдын хороо авна гээд байхаар нь хөдөлмөрийн дэвтрийг нь өгсөн л гэж хэл. Ингэж би Зохиолчдын хороонд ирж 10 жил болсон. Ингэж байтал Ногоонтны хөдөлгөөн vvслээ. Зохиолчдоос Эрдэнэ бид хоёр. Долоон хvнтэй хөдөлгөөн удалгvй их өргөжсөн юм. 1989 онд. ?Ертөнц? гэдэг сонинтой болсон. Ногоон нам байгуулагдлаа. Би тэгэхэд Зохиолчдын хороо, Утга зохиол сониндоо байсан. Ногоонтны хөдөлгөөн, намын хамтарсан чуулга уулзалт боллоо. Тэр хурлаас намайг “Ертөнц” сонины эрхлэгчээр томиллоо. Дургvйцээд нэмэр ч болсонгvй. 32 дугаар гаргаад овоо байтал, "Засгийн газрын мэдээ" сонин байгуулагдаж, Цэвлээ гуай хvрээд ир, энд ажиллах чамд хэрэгтэй гэсэн.
-Та дадлагаар мэргэжлээ эзэмшжээ?

-Тэгэлгvй яахав. Жинхэнэ практик сэтгvvлч.
-Багш болсон бол...

-Сайн багш болох байсан. Дадлагаа дан онц хийсэн. Анхны ардын багш Батсvх,гавьяат багш Долгормаа миний багш. Утга зохиолын дугуйланд дөрвөн жил явсан надад утга зохиолын хичээл заах эрх бvхий диплом өгсөн. Сургуульдаа ассистент багшаар vлдэх vv гэж санал асуусан юм шvv. Тэр vед залуу, онгироо ч байж. Эх орныхоо хэрэгцээт газар ажиллана гээд хөдөө явах санал өглөө. Тэгтэл “Үнэн” сонины нэг сэтгvvлч ирлээ. Сургуулиа онц төгсөөд хөдөө ажиллах санал өгсөн тэргvvний залуучууд гээд зураг авч тэргvvн нvvрэнд гарлаа. Нэг нь би. "Залуучуудын vнэн"-д оччихоод сигнал унших гээд хэвлэх vйлдвэр дээр очтол "Үнэн" сониныхон байна. Чи чинь хөдөө явна гэж зураг хөргөө авахуулчихаад яагаад худлаа хэлдэг хог вэ гэж билээ.
-Яагаад яваагvй юм?

-Шагдар яриад vлдээчихсэн юм. Сонинд ажиллах сонирхол байсан юм аа.
-Та дээхнэ 20 хvрч байж оюутан болж, нутгаасаа гарсан гэж ярьсан?

-Би есөн настай сургуульд орсон юм.
-Тэр vеийн сургуульд ордог нас уу?

-Наймтай ордог байсан. Манайх хөдөө малтай, Дунд Аргалантын нуруунд өвөлждөг. Аав, ээж хоёр сургуульд явуулах дургvй.
-Таныг айлын ганц хvv. Жигтэйхэн энхэр өссөн гэсэн. Үнэн байх нь ээ?

- Нэг дvvтэй. Пvрэвдорж гэдэг юм. Техникийн их сургуульд насаараа багшилсан. Би бас өргөмөл. Намайг дөрвөн настайд дvvг минь авсан юм. Манай нэг нагац ах багийн дарга. Миний төрсөн талын нагац л даа. Тvvнд хэлээд намайг уушигны өвчтэй гэж бичиг хийлгvvлж сургуульд явуулахгvй өнжөөчихгvй юv. Хойтон жил нь сумаас нэг дарга ирж энэ хvvхдийг ноднин чөлөөлсөн байна энэ жил тэгэхгvй шvv гэлээ. Тэгээд есөн настай сургуульд явлаа. Дотуур байранд орсон. Хvvгээ санаад сууж чаддаггvй гэсээр аав, ээж хоёр минь долоо хоноод нvvгээд ирсэн. Би дөрөвдvгээр ангиа онц төгслөө. Тэгсэн аав, ээж хоёр минь ?Онц төгссөн боллоо. Одоо хэдэн малдаа эзэн бол гэлээ. Манай нутагт зээр элбэг, буу авч өглөө. Эмээл хазаар бэлтгэж өглөө. Хөдөөний хvvхдийг уях юм л бэлтгээд байж. Би онгирч буу vvрч давхиад сургуульд явсангvй.
Ангийн багш Самдан намайг номд дуртай болгосон. Баацагаанд тvvн шиг их номтой хvн байгаагvй. Тэгэхэд би номын дон тусч байлаа. Ном уншихын жигтэйхэн хорхой. Байн байн сумын төв рvv явдаг. Номоо өгчихөөд өөрийг авах гэж байхгvй юv. Зун нь багш минь жаахан халмаг манайд ирлээ. Аав, ээж хоёрт л vглээд байна. Манай ангиас ганц хvн болох хvvхдийг та хоёр баллачихлаа. Одоо сургуульд нь оруул. Ой ухаантай, сэргэлэн хvvхэд байгаа юм. Би мэдэж байна гэсэн манай хоёр дуугардаггvй. Багш ?Энэ хvvхдийг сургуульд явуулахгvй бол би та хоёрт гомдоно шvv гэж хэлээд явсан. Энэ хvvхдийг явчихаар би яана аа гэж ээж уйлаад. Ингээд намар сургуульд явлаа. Аймгийн төв дээр аравдугаар ангиа төгссөн.
-Ижий, аав хоёр тань аймгийн төв дээр дагаад ирсэн байлгvй?

-Тэр хоёр минь нэг жил арай гэж тэсээд зургадугаар ангид ороход аймгийн төвийн айл болсон. Арав төгсөхөд надад Бээжингийн их сургуулийн сэтгvvлчийн ангид сурах хуваарь таарлаа.
-Сурлагатай хvvхэд байжээ дээ?

-Онц төгссөн юм аа. Би бvх сургуулиа онц төгссөн. Тэр vед гадаадад явуулах хvvхдийн хувийн хэргийг Намын Төв хороо руу явуулдаг байж. Тусгай дэлгvvрээс хувцас авах мөнгө өгдөг байсан цаг. Ээждээ хэлсэн чинь уйлаад болдоггvй. Хэдэн жил болдог юм гэж байна. Зургаа гэтэл Би хvvтэйгээ дахин уулзахгvй юм байна гээд бvр уйллаа. Аав дуугарахгvй, тас хар юм л суугаад байдаг.
Тэр хоёрыгоо өрөвдлөө. Тэгсэн аав "Хvv минь хотод сургуульд суух арга байхгvй юу" гэж байна. "Хөөцөлдвөл байгаа л даа" гэлээ. ?Миний хvv тэгвэл тэр хол яваад яах вэ. Ээж нь элгээрээ хатаж vхэх байх. Хотод сургууль олдохгvй бол буцаад ирнэ биз" гэлээ. Тэгэхээр нь хувийн хэргээ хаячихаад ганц аттестатаа өвөртлөөд Улаанбаатарт ирлээ. Их сургуулийн Сvндэв гэж боловсон хvчинд хоёр удаа хөөгдөөд. Тэгэхэд гурван сургууль л байсан юм. Хөдөө аж ахуйн дээдэд очих гэхээр нэгдvгээрт хол. Хоёрт малын эмч болно гээд дургvй. Багшийн дээдэд хувийн хэрэггvй бvртгэж байна гэсэн сураг дуулаад очлоо. Нэг их ганган авгай сууж байна.
Би энэ сургуульд орох гэсэн юм гэтэл хуваарь чинь хаана байна гэлээ. Ганц аттестаттай л гэлээ. Миний хуваарийг Намын Төв хороо руу явуулсан гэсэн. Ээж минь гадаад явуулахгvй гэсэн гэж vнэнээ тоочлоо. Аттестат vзсэнээ бvртгэл vндсэндээ дууссан. Газар зvйн ангид ганц хуваарь байна. Орвол ор гэнэ. Өөр хуваарь алга гэхээр нь бодлоо. "Алтайд" романыг олон уншсан. Баяр шиг геологич болчих юм биш байгаа гэж бодоод зөвшөөрлөө. Хичээл эхэллээ. Тэгсэн нөгөө авгай ороод ирлээ. Манай Долгормаа багш байхгvй юv. Сурлагын дvнг минь харчихаад ганцхан газарзvйн ангийн хуваарь байна гэж хэлээд ангидаа авсан байгаа юм.
-Хоёр хөгшиндөө тэгээд хэзээ очсон бэ?

-Өвлийнхөө амралтаар. Бид цалинтай оюутнууд шvv дээ. Нутгийнхаа айлд сууна. Сард зуун төгрөг өгчихнө. Үvнийг сонсоод "За, хvvгээ зун ирэхээр нь аав, ээж хоёр нь хот явна. Хvvгээ санаад, сэтгэл ч зовоод хэцvv юм" гэсэн. Хавар сургууль тараад очсон гэрээ зараад хvнд өгөхөөр болчихож. Тэгээд манайх Улаанбаатарын айл болсон доо. Ингэж намайг дагасаар яваад хоёулаа энд бурхан болсон. Далан давхарт ойрхон бий. Ханш нээх өдөр шарилыг нь эргэдэг юм даа.
-Сайхан хоёр буурал байжээ?

-Тэд минь энэ насаа миний төлөө зориулсан. Дээхнэ vед хамгийн шилдэг хvнийг халуун саваар шагнав гэдэг байлаа. Шагналд л өгнө. Цайны халуун сав шvv дээ. Хоолных гэж мэдэх ч vгvй. Би оюутан. Оройд бас дэмий тэнэнэ ээ. Шөнө дунд ирнэ. Тэгэхэд ээж минь халуун хоол бидонд хийчихээд дээлээрээ ороогоод тавьчихсан байдаг сан. Тэр хоёр шиг миний төлөө ингэж vнэнч зvтгэсэн хvн даанч байхгvй дээ.
-Аав, ээж хоёр нь хvvгээ сайн явна гээд бахархдаг байсан байлгvй?

-Тэгэлгvй яахав, баярлана аа. Миний vндсэн ажил сэтгvvлч. Ажлын гараагаа эхэлсэн, хаалгасан. Насны хөдөлмөр энэ байлаа.
-Тэгвэл ажлынхаа зав чөлөөгөөр зохиол бичдэг байжээ?

-Зохиолч бол миний сайн дурын мэргэжил.
-Хообий юм байна л даа?

-Ёстой тийм. Одоо бодоход хэчнээн их хэмжээний цаас vрсэн бол. Тvvнийхээ арван хувьд л зохиол бичсэн болов уу даа.
-Ихэнх цагаа сэтгvvлчийн хөдөлмөрт зарцуулсан гэсэн vг vv?

-Дөчин жил зөвхөн энэ мэргэжлээрээ ажиллаа ш дээ.
-Улс чадалтай хvнээvнэлэхгvй юм даа гэж тантай уулзаад бодлоо.

-Ард тvмэн гэдэг ухаантай шvv. Алтыг нь аваад авдрыг нь хаядаг гэж тэд хэлдэг. Миний залуу нас, хамаг авьяас чадлыг шавхчихаад одоо бол энэ өнгөрсөн хэрэггvй л гэж боддог шиг байгаа юм. Би Энхбаярыг Ерөнхий сайд байхад өргөдөл өгсөн, захиа бичсэн. Энхбаярыг оюутан, Зохиолчдын хороонд байхаас нь мэднэ. Намайг нэг ойлгох байх гэж боддог байсан. Хотын захиргаанд, Энхболдод, ерөнхий менежер байсан, одоо энэ их хурлын гишvvн Бадамжунайд өчнөөн өргөдөл бичсэн.
-Өгье гэвэл ганцаасаа гэдэг сэн. Амьдралыг нь харж, туслахгvй юм бол яах гэж төрийн дээд шагналаар шагнадаг юм бол доо?

-Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн өмнө Энхбаяр зохиолчидтой уулзалт хийсэн. Уулзалтын vеэр Аюурзана "Танаас нэг л юм хvсье. Төрийн шагналт, өвгөн зохиолчид байр өгөөч. Энэ хvн өдий хvртэл орох оронгvй, хvний байр царайчилж тэнэж явах юм. Та нэг туслах арга бодооч" гэсэн. Олон хvн алга ташлаа. Дандаа манай зохиолчид байсан. Энхбаяр гарахдаа миний хажуугаар өнгөрч "Таны асуудлыг шийдэж өгнө өө" гэсэн. Бөөн баяр давхиж ирээд эхнэр, хvvхдэдээ хэлээд сvйд боллоо. Тэгээд л таг. Зохиолчдын хороо бол Мэргэнийг, Энхбаярыг, Дашбалбарыг, Нарантуяаг төгсч ирэхэд нь л байр өгсөн шvv. Тэгэхэд миний байр хvссэн өргөдөл байж л байсан.
-Хадмын байр төвөг удаад байжээ дээ?

-Би байрны азгvй л байсан юм. Тэгээд энэ жижиг ч гэсэн, сэрvvхэн ч? гэсэн өөрийн гэсэн байртай болохоор сэтгэл амрах юм. Олон удаа хагалгаанд орсон бие муу, ясны сийрэгжилт гэдэг өвчтэй, хөл муутай хvн, би. Бага хvv минь оюутан. Хvvгээ хоолонд хvрээгvй байхад өнгөрлөө гэхэд гудамжинд орхих нь дээ гэж бодогдоод байх юм билээ. Одоо сэтгэл амарлаа. Гавьяат Сосорбарам, нутгийн зөвлөлийн дарга Элдэв-Очир, Элчин сайд байсан Хvрэлбаатар, манай Баацагааны нутгийн зөвлөлийн дарга Билэгт, Юнчмаа болон нутгийнхандаа баярлаж буйгаа танай сониноор уламжилъя.
-Та голдуу хөдөөгийн амьдрал, малчдын тухай бичиж туурвидаг байсан. Тэдэн шигээ л нvvгээд байжээ?

-Угаасаа ийм заяатай юм даа. Ингэж бодоод нvvгээд байлаа. Муу ээж, аав хоёр минь намайг дагаад сум, аймгийн төв, Улаанбаатар, Далан давхар хvртэл нvvсэн дээ. Төрийн шагналт, хөгжмийн зохиолч Нацагдоржийн тухай нэвтрvvлэг телевизээр гарч байна. Над шиг өргөмөл юм байна лээ. Тэр аав, ээж хоёрынхоо тухай яриад уйлахад би дагаж уйлаад. Надтай яасан адилхан юм бэ гэж бодсон.
-Таныг хэдэн настайд айлд өргvvлсэн юм бол?

-Гурав хоногтойд минь. Миний төрсөн ээж Баясгалан. Хvнтэй суугаагvй нэг хvvхэд гаргасан. Тэгсэн дахиад би гарахгvй юv. Өргөсөн ээж минь тvvнтэй найз. Ээж хөл хvндтэй байхдаа тэмээнээс унаж, ураг нь энджээ. Дахин хvvхэдтэй болоогvй юм гэдэг. Баясгаланг цvvцгэр юм гэнэ ээ гэж сонсоод уулзаж "Наадахаа надад өгчих" гэсэн юм билээ. Ядруухан айл байжээ, манайх. Тарвагачин Зандаръяа гэж айл байж. “Баясгалан амаржжээ” гэж дуулсан ээж минь аргал тvvхээр тэмээнд хоёр араг тэгнээд гарснаа хvvхдийг нь vзье гээд очжээ. Нэхий өлгийд боодолтой, улаан халтар юм цухуйж байж. "Аав аа, манай энийг Лэгзмаа авья гээд байгаа ш дээ.
Та нэг дал тvлээтэхгvй юv" гэсэн. Өвөө далаар мэргэлээд "Аргагvй л танай хvvхэд шиг байх юм даа?" гэсэн гэдэг. Ээж гараад л Чойсvрэн гэдэг ламынх руу гvйчихэж. Өвөө сандрахдаа нэг самбай өгсөн гэж байгаа. "Би нэг хvvхэд гуйж яваа юм. Танаар vзvvлье" гэтэл өнөө лам судар vзэж байснаа "Танай төөрсөн хvvхэд байна, ав даа" гэж. Ээж ухаангvй баярлаад "Та хvvд минь нэр хайрла" гэхэд бас судар сөхөөд "Үгvй тээр, нэр нь хvртэл эцгийнхээ нэртэй давхар юм байх шив. Пvрэвсvрэн" гэжээ. Ээж нэрийг минь давтан давтан хэлээд буцаад явж. Ингэж би ээж, аавдаа ирсэн юм.
-Аргалд явсан хvн ирдэггvй?

-Энэ хvн хааччихав аа. Бас тэмээ малаасаа унасан юм болов уу гэж санаа нь зовоод аав гадаа харуулдаж зогсжээ. Ээж "Май энэ хvvгээ vнс" гээд намайг өгсөн гэсэн. Тэгээд л тэдний хvн болсон. Гэхдээ төрсөн талынхад минь жил бvр дээж хvргvvлдэг байсан. Их ухаантай хvмvvс дээ, манай хоёр.
-Та энэ хоёр буурлыгаа баярлуулсан биз дээ?

-Хvv минь сайн явна гэж баярласан. Гэхдээ би боддог юм аа. Жаахан ухаантай байсан бол энэнээс илvv баярлуулах байж дээ гэж.
-Ээж, аав нар юунд их баярладаг бол. Таныг лав онц сурахад баярлаагvй юм шиг ээ. Сургуульд явуулах дургvй...

-Дэргэдээ байлгаж байвал дээдийн баяр нь тэр. Оюутан байхдаа оюутны зөвлөлийн дарга байсан. Сурлагын нэмэгдэл, даргын цалин гээд 500 гаруй төгрөг авна, албан хаагч шиг. Аав, ээжийгээ дvvтэйгээ тэжээчихнэ. Хvvгээрээ тэжээлгэж байна гэж баярладаг. Төгсөөд 750 төгрөгийн цалинтай ажилд орлоо. Аавдаа шил архи авч өгнө. 1963 онд анхны ном гарлаа. Номын шагнал 1400 цаас аавд өглөө. Их цочсон. "Миний хvv, энэ чинь юун их мөнгө вэ" гэж билээ. "Ээ, бурхан минь" гээд аав залбирсан.
Сэтгvvлчид жаахан хvртдэг байсан даа, одоо харин яаж байгаа юм. Ажилд ороод удаагvй байхад хуучцуул "Пvрэвсvрэн чи байж байгаарай. Энэ 25 дугаар дэлгvvрээс хоёр шил юм аваад ир" гэнэ. Гvйгээд ирнэ. Ууж чадахгvй ээ. Нулимс гоожно. "Уу чи. Хөдөө очихоор сум, нэгдлийн дарга нар дайлна. Уудаггvй гэх нь vv. Тэд чамд юугаа ярих юм бэ" гэж загнана. Тэгж байгаад сарын дараа зvгээр уучихдаг боллоо. Хааяа нэг хvртчихээд харина.
Аав, ээж хоёр минь айгаад санаа нь зовоод байгаа бололтой. Хойтон жил нь, нэг өдөр архи уугаагvй зvгээр очлоо. Тэгсэн ээж "Миний хvv уумаар байвал аавтайгаа ганц юм хуваагаад уучих" гэж байна. Аав нь ганцаараа ууж чадах биш хамтдаа уучих гээд архи гаргаад ирлээ. Тэгсэн аав задлаад өөрөө нэг хvртчихээд надад хийгээд өглөө. Би бvр гайхаад "Уучихаж болох юм уу" гэтэл "Уу, уу чи уугаад л байдаг юм билээ" гэсэн. Хуваагаад уучихлаа. Аав жаахан халж байна.
Хорхой нь хvрээд байгаа бололтой. "Та уумаар байвал би гараад нэг шилийг аваад ирье" гэхэд аав "Харин л дээ" гээд ээж рvv харж байна. Бас нэгийг хуваагаад уучихав. Нvvр хагарлаа. "Аав аа, ээж яагаад надад архи авч өгөв өө, уугаад байна гээд загнадаггvй бил vv" гэтэл "Ээж чинь Санж гавж дээр очсон байна лээ. Чамайг асууж. Гавж танай хvv чинь хар цагаан хэл амаа тэнцvvлж яваа хvн байна. Архи уухаар нь битгий дургvйцэж бай гэсэн гэнэ" гэлээ. Тэгж ээж минь архи өгч л дээ. Хар хэл амнаас хамгаалах гэж байхгvй юv, хөөрхий. Би ээжийгээ гэнэт хэт баярлуулаад алдчихсан шиг санагддаг юм.
-Яагаад?

-Москвад Утга зохиолын дээд курст явлаа. Хагас жил болоод өвлийн амралтаар ирэхдээ ээжид хэлэлгvй шууд давхиад хvрсэн. Тэгсэн ээж намайг хараад хачин болчихлоо. "Ээж ээ, би байна ш дээ" гэсэн намайг тэврээд уйлж байна. 85-тай байсан даа. "Миний хvv хvрээд ирж байгаа юм уу. Ээждээ хэлэхгvй яасан бэ" гээд уйллаа. Тэгсгээд бид харьсан. Шөнө утас дуугарч байна. Ээжийн бие муу байна гэнэ. Очтол цус харвасан гээд эмнэлэгт хvргэжээ. Тэгээд л ээж минь vvрээр явчихсан даа. Аав ч гэсэн харваад өнгөрсөн юм. Би Баацагаанд байлаа.
Гэнэт цахилгаан ирсэн. Өглөө нь нисээд иртэл аав минь Ажилчны районы эмнэлэгт нvд нь аниатай хэвтэж байна. Ухаан алга. Толгой нь жигтэйхэн халуун. Тэгснээ сэрлээ. Намайг харж байна. "Аав аа, би ирлээ" гэтэл над руу мэлийтэл харсан. Таньж байгаа бололтой. Ярьж, хөдөлж чадахгvй юм чинь хөөрхий харж байснаа нvдээр нь дvvрэн нулимс цэлэлзээд, чих рvv нь урсаад" орж байна. Толгойг нь тэвэрлээ. Тэгээд өнгөрсөн дөө. Бэр минь "Ах аа, аав байхгvй болчихлоо" гэхэд би сэрсэн. Эмнэлгийнхэн цагаан даавуугаар бvтээгээд аваад гарсан. Гудамжинд гараад зөндөө уйлж билээ. Би 51-тэй байсан. "Одоо би жинхэнэ бvтэн өнчин vлдлээ. Миний хvv гэж дуудах хvн байхгvй боллоо" гэж бодохоор л хоолой зангираад нулимс гараад байх юм билээ дээ. Миний ээж намайг Пvрэвсvрээн гэж ганц дуудаагvй. Миний хvv л гэдэг сэн. Хоёулаа надад халуун толгойгоо тэврvvлж... Би бурхнаас төрөөд бурхныд очсон л гэж өөрийгөө боддог доо. Хөөрхий дөө... миний ижий, аав хоёр...