Нандинцэцэг

Хэнэггүй нь дэндсэн нөхөр

“Нандиа, чи байр авах уу, гавьяат жүжигчин цол хүртэх үү”. Хачин асуулт. Нандиа гайхаж, эргэлзсэн ч үгүй “Байр” хэмээн эрсхэн хариулсан гэдэг. Дуучин бүсгүй их сонин. “Соц” үеийн сэтгэлгээнээ ер гарахгүй. Зах зээлийн нийгэмд шилжлээ. Хүн болгон мөнгөний араас бараг амиа тавин гүйв. Тэр тэгээгүй.

-Таны тоглолт ямар үнэтэй вэ?
-3000.

-Хямдхан л юм.
-Үүнээс илүү үнээр яаж тоглох вэ. Үзэгчдээ бодох хэрэгтэй. Өндөр үнэ хэлчихвэл хүмүүс муу хэлэх байлгүй…
Тэр баян ч юм шиг байгаа биз, гэтэл бас тийм биш ч юм шиг.

-Дуучин Сараа танд гар утас авч өгсөн гэсэн. Яагаад барьдаггүй юм бэ?
-Унагаад, будаа болгосон.

-Өөрийг авахгүй юм уу?
-Санхүүгийн боломж алга.

Нэр төр, байгалиас заяасан авьяасаа ашиглаад мөнгөжиж ёстой чиг болмоор хүн бол яах аргагүй Нандиа. Шинэ цагийн одод шиг халтуур хийж яагаад болохгүй гэж тийм ээ.

-Тоглолтоо хийж баяжиж байгаад утас авах уу?
-Энэ тоглолтоос надад нэг ч төгрөг өгөхгүй гэсэн. Монголын залуучуудын холбооныхон “Бид таныг алдаршуулна. Өөр юм байхгүй. Мөнгө төгрөгний хувьд ничего нету” гэж хэлсэн.

-Танаар бизнес хийгээд байгаа юм биш үү. Та Соёлын төв өргөөг байтугай Бөхийн өргөөг элбэгхэн дүүргэх үзэгч сонсогчтой хүн шүү дээ?
-Бид чинь хүнд үгүй гэж хэлж сураагүй юм. Дуучин Сараад энэ тухай хэлсэн “Та өөрийн толгойгүй юм уу. Тоглолт хийхгүй гэж хэлэхгүй яасан юм бэ” гэж загнаж байна лээ.

-Хэдэн жилийн өмнө таныг нэг дуугаа таван мянган төгрөгөөр дуулдаг гэж ярьж байсан. Ханшаа өөрчилсөн үү?
-Төмөрөө бид хоёр “Хоёулаа хандивын тоглолт хийж байхаа больё” гэж ярьдаг юм. Хоёр дуу тавин мянгаар дуулж байгаа. Тэгээд хэцүү. “Нандиа эгч ээ, уучлаарай” гэсэн хүнээс чинь мөнгө нэхэлтэй биш. Урьсан хүн мөнгө өгөхгүй бол яваад л өгдөг.

-Амьдралд өөрчлөлт орж байна уу?
-Эцсийн эцэст тав, тавь, таван зуун мянга ч бай адилхан зарж үрээд л дуусна.

-Дээхнэ үед цуглуулсан хур “юм” байгаа биз дээ?
-Яг ш дээ. Юун хөрөнгө, мөнгө цуглуулах. Нууцаар тоглолт хийвэл донгодуулж, дагалдан жүжигчин болно шүү дээ.

-Одоо эрх биш хүнээс мөнгө нэхэж сурч байгаа байлгүй.
-Ичээд байх юм. Цаанаасаа л болж өгөхгүй юм.
Ингэж л ярьдаг нөхөр дөө. Ийм хэнэггүй хүнээс чи гавьяат болох уу гэж асууж байдаг. Яг л “Би гавьяат болъё” гэж гуйна ш дээ.

Соёлын төв өргөөний нэгдүгээр давхарт “Соёл-Эрдэнэ” хамтлагийнхны бэлтгэлийн өрөө гэж түүх ханхлах цэлгэр танхим бий. Оруут бүсгүйчүүдийн үс, зүсээ гоёх, өөрийгөө харах хоёр толь бүхий ширээ угтдаг. Ч.Насантогтох, Т.Ариунаа гэж толины дээр томоос том цагаан цаасан дээр тод хараар бичсэн байх юм. Нандиад ийм эд зүйлс байхгүй. Яагаад гэвэл, тэр гавьяат биш. Гэхдээ түүнд эдгээрээс илүү үнэтэй зүйл байгаа нь ард түмнийх нь хүндлэл, хайр. Чихээ тавин сонсож, сэтгэлээ уудлан ярих дурсамжийг нь Нандиагийн дуунууд сэдрээдэг.

“Соёл-Эрдэнэ” анх байгуулагдахад Соёлын яамны сайд Ч.Лодойдамбын урилгаар Монголын анхны хамтлагт Нандиа дуучнаар очсон. “Баянмонгол” чуулга, Улсын филармонид бас дуулна. Түүнээс өөр эстрадын дуучингүй үе Монголд байж шүү дээ. Тэгсэн атлаа түүнд толь, ширээ сандал зэхсэнгүй. Нандиа “Би чинь тэр чигээрээ түүх болчихоод байгаа юм” хэмээн нэгэнтээ үнэн сэтгэлээсээ “хаагсан” удаатай. “Соёл-Эрдэнэ” хамтлагийн 25 жилийн ойн тоглолтод тэр оролцсонгүй. Дуучин Д.Дуламсүрэн, Х.Төмөрөө, Б.Баяраа нартай хамт Дарханд тоглолтоор явж байгаад галт тэрэгнээсээ хоцорчихож. Олон хүн түүнийг загнажээ. Загнуулах заримдаа гоё байдаг бололтой юм.

Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Д.Ухнаа “Чи байхгүй болохоор ямар тоглолт болох юм” гээд тачигнаж гарчээ. “30 жилийн ойгоороо дуулъя” гэтэл нь “Тэр үед чи чавганц болсон байх биз. Юун дуулах манатай” гэжээ. Тэр ийн загнахад нь өөрийгөө хамтлагтаа хэрэгтэй зайран байх нь хэмээн үнэлж анх удаа биеэ тоосон гэж байгаа. Хамтлагийн 30 жилийн ой 2001 онд болсон. Нандиа оролцсоон. Цаг хугацаа гэж нээрэн хурдан юм.
Монголын эстрадын ганц дуучин моод хөөцөлдөхгүй байна гэж яаж байх юм. Гудамж шүүрдсэн урт, өргөн өмдтэй,үсээ дээш нь овоолгоод самначихсан Нандиа өмдийхөө шуумгийг хайчлуулах вий гэж цагдаагаас айна. Мөнгө биш моод хөөж, уран бүтээлдээ уусаж амьдарсан Нанди эгч минь.

Унаган багын аашаараа
Уулын гөрөөс шиг омголон явлаа
Уулын гөрөөс шиг омголон явахдаа
Урсгал сайхан харцтай учирлаа… гайхалтай сайхан дуулж байна. Хэдхэн хоногийн өмнө энэ дууг сонслоо.

Хайрын нандин сэтгэл
Хаанаас ирдэг юм бэ
Аз жаргал зөгнөсөн анхны хайр
Алаг зүрх зүсээд ирэв үү… дуулах нь сонсогдоно. Дуучин нь харин Нандиа биш байна. Түүнгүйгээр “Соёл-Эрдэнэ”-ийн тоглолт болохгүй тул хамтлагийнхан нь Сарааг урьж.
Тэр амьд сэрүүн байна, ард түмнийхээ сэтгэлд дуутайгаа хамт мөнхөрчээ. Сарааг дуулаад байхад олон хүн Нандиаг төсөөлөн дуугаа сонсоор…

…Буцах хунгийн дуунаар сэрсэн… гэж өөрийн эрхгүй чангахан аялаад алхмаар санагддаг. Хэнэггүй нь дэндсэн энэ нөхөр “шинэ” хорвоодоо дасаж ижилсэхдээ дуугаа бас эгшиглүүлж явдаг байж таарах нь. Түүний дууг аялах тоолонд ийм бодол төрдөг. Эвлэлийн илгээлт өвөртлөн 1970 онд Монголын эстрад урлагт ирсэн Буурангийн Нандинцэцэг дулаахан дүр төрх, уянгалаг дуу хоолой, шилдэг сайхан уран бүтээлүүдээ үзэгч олныхоо сэтгэлд үлдээгээд 2006 оны нэгдүгээр сард “шинэ” илгээлт өвөртлөн гэнэт одсон юм.

Харин тэр өнөө хэнэггүй зангаа аваад явсан гэнэ лээ. Өнөөгийн залуус, шинэ цагийн уран бүтээлчид мөнгөлөг сэтгэлгээтэй, бүх зүйлийг хөрөнгө, мөнгөөр хэмждэг болсон. Тэгэхээр миний хэнэггүй зан, мөнгөнд дурлаагүй сэтгэл тэдэнд хэрэг болохгүй, харин ч төвөг удаж мэднэ” гэж бодсон байх. Түүнээс биш тэр харамлаж мэдэхгүй. Гэтэл өнөөдөр бидний амьдралд Нандиа эгчийнх шиг хэнэггүй атлаа нэг тийм дулаахан, гэнэн цагаахан зан үгүйлэгдээд байгааг та анзаараагүй яваа юм биш

Nandintsetseg

Дуучин Нандинцэцэгт амжиж хэлээгvй vгс

Уучлаарай, танд хэлж амжаагvй vг олон vлдэж. Гэнэтхэн, ийм амархан, ийм эрт яваад өгнө чинээ санаагvй билээ.

"Соёл-Эрдэнэ" Монголын анхны хамтлаг. Та анхны дуучин нь. Рок поп дуучин өнөөдөр Монголоор дvvрэн байна.Тэд бол таны тарьсан vрээс л соёолсон юм. Магадгvй Та байгаагvй бол тэд хэнээс vлгэр авч өдий зэрэгтэй явах билээ дээ.

Дөнгөж дуучин болох санаатай хоолойн бичлэг хийлгэж хөлсөө бурзайлган зогсох хөвгvvд, охид ирээдvйд Нандиа эгч шигээ дуучин болно оо хэмээн бодож байсан нь гарцаагvй. Гавьяат жvжигчин Т.Ариунаа, Б.Сарантуяа нар тэдний л нэг.

Одоогоос дөрвөн жилийн өмнө тантай уулзаж ярилцлага авч билээ. Тэгэхэд таны ярьсан зvйл одоо ч санаанаас минь гардаггvй юм. Ямар ч асуултын өмнө торолгvй, харин ч өөрийгөө тодруулсан, таны дэндvv нээлттэй, vнэнч хариултууд. Та лавтай мартсан биз. Би санаж байна аа.
-Хөгжим бvжгийн дунд сургуулийн төгөлдөр хуурын ангид сурч байлаа. Хөгжмөө орхиж дуучин болохоор гэнэт шийдээд... Эвлэлийн илгээлт авч дуучин болж билээ.

-Дуучин Төмөрбаатар бид хоёр хандивын тоглолт хийж байхаа больё гэж ярьдаг л юм. Хоёр дуу 50 мянгаар дуулж байгаа. Гэхдээ хэцvv. "Нандиа эгч ээ, уучлаарай" гэсэн хvнээс чинь мөнгө нэхэлтэй биш.

-Бид салаад олон жил болжээ.Тvvх сөхөөд яах юм, дэмий биз дээ.
Өвгөнтэйгээ хоёулхнаа амьдардаг. Хоёр хvvхэд амиа бодоод явсан. Би саяхан эмээ болсон. Миний ач ямар хөөрхөн гэж санана.

-"Хунгийн дуу" гэж цомог хийж байгаа. Гэхдээ энэ тухай одоо ярихгvй. Бидний vеийнхэн хийснийхээ дараа ярьдаг юм. Ингээд сурчихаж, хvмvvжил минь ч ийм юм.

-Энэ тоглолтоос надад нэг ч төгрөг өгөхгvй гэсэн. Монголын залуучуудын холбоо намайг алдаршуулж өгөх юм байх. Өөр юу ч байхгvй. Тэдэнд би "мөнгө төгрөг ничего нету"гэж хэлсэн. Тэгээд ч хvнд vгvй гэж хэлж сураагvй юм даа. Эцсийн эцэст тав, тавь, тавин мянга, таван сая ч бай адилхан. Зарж vрээд л дуусдаг мөнгө биз дээ.

Моод хөөцөлддөг, гудамж шvvрдсэн урт, өргөн өмдөөр гангарч тэр л vеийн залуусын зvрхийг хөөргөн, сэтгэлийг нь булааж, "Анхны хайр" дуугаараа ёстой байлдан дагуулж явсан, Та. Ямартай л "Хайрын нандин сэтгэл хаанаас ирдэг юм бэ" гэж дуулахаар тань тэд "Нандинцэцэгээс ирдэг" хэмээж байх вэ.

"Моторын дуу", "Мартагдашгvй намар", "Суварган цэнхэр уулс", "Газрын vнэр", "Эргэж бодох бодол" зэрэг ард тvмний vзэх дуртай олон сайхан киноны дууг та дуулсан. Хэчнээн vзсэн ч уйддаггvй, хэзээ ч уйдахгvй эдгээр мөнхийн бvтээл шиг Та ч бас мөнхрөн vлдэх болно.

Монголын эстрад урлагийн хатан хаан, рок поп хөгжмийн алтан хараацай Та газар дэлхийдээ тайван нойсоорой. Энгэрт тань гавьяатын тэмдэг зvvгээгvй ч ард олныхоо сэтгэлд энэ шагналаас ч илvv байр суурь эзэлдэг гэдгийг тань гашуунаас гашуун, гэнэтийн мэдээ дуулсан олон мянган уншигчийнхаа өмнөөс хэлмээр байна

D.Galsanbat

Монголын эстрадын Том ах

Соёл-Эрдэнэ”-ийн Д.Галсанбат. Дипломатч Дэмчигжавынх долоон бурхантай айл байж. Тэр долоо Галсан нэртэй, долуулаа хүү байсан нь элбэг биш тохиол. Айлын дунд хүү Галсанбатыг рок попынхон хүндэтгэн Том ах л гэдэг байж. Түүнээс насаар хамаагүй ахмад, урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Д.Ухнаа гуай хүртэл түүнийг Том ах л гэх.

Монголын нэг номерийн гитарчин. Ц.Энхманлай, Д.Өлзий-Орших, Болоож, Энхболд нарын өнөөдөр “толгой цохиж” яваа хөгжимчид түүнийг амьд сэрүүн ахуйд энэ алдрыг өгсөн юм. Том ах гитар тоглох аргын “А”-г заагаагүй ч банзан гитартай ноцолдож эхэлсэн цагаасаа тэд түүний тоглосон аязыг дуурайлгах гэж хичээдэг байж л дээ. Түүнээс өмнө Монголд хүлээн зөвшөөрөгдсөн ийм хөгжимчин байгаагүй тул Том ахыгаа дүү нар нь багш гэх нь аргагүй биз ээ.

Том ах гэхээр бусад нь түүний дэргэд жижиг байсан гэсэн утга биш л юм. Тэр яг хүүхэд шиг, жигтэйхэн алиа, гэнэн итгэмтгий тийм сонин нөхөр байж л дээ.

Түүний байгаа газарт инээд буцалдаг байсан гэж нөхөд нь дурслаа. “Мөнх-Оргил трейд” компанийн захирал, менежер… компанийнхан тэр чигээрээ Галсанбатын улаан фэн. Монголын анхны эстрад хамтлагийн 35 жилийн ой энэ жил тохиож байна. “Соёл-Эрдэнэ”-ийнхнийг “Өнөөдөр” сонин дурсаж, уншигчдадаа танилцуулж буйг сонссон тус компанийн захирал Бумбагын Эрдэнэбаатар, Чимидийн Энх-Амгалан нар сайн андынхаа тухай ийн хүүрнэв. Захирлын өрөөнд болсон яриаг товчлон элдэв ганган зүүсгэлгүй хүргэе. Б.Эрдэнэбаатарыг рок попынхон Буу гэх юм билээ. Энх-Амгалан өөрийгөө Том ахын “горшоокны” найз гэж танилцуулаа.

Галсанбат дипломатч аавыгаа даган Хятад, Солонгост амьдарч байсан. Гэргий нь хүүхдүүдээ багад өнгөрсөн юм санж. Дэрсхэн долоон бандиийн хэн нь эртэч вэ, тэр

угаасан оймс, тосолсон гуталтай номондоо явна. Нойрмоглосон нь зүсэм талх ч үгүй хоцорч мэднэ. Энэ тухай аав нь хүүхдүүдээ том болсон хойно найз нарт нь ярьж суусан гэдэг.

Ах нараа даган банзан гитар тэвэрч, орцонд үдшийг өнгөрөөдөг байсан Д.Галсанбатын хамгийн сайн багш нь “SMOKIE”, “BEATLЕS”, “QUEEN”, “АВВА” зэрэг хамтлагийн гадаадаас нууцаар оруулж ирсэн пянз. Орцноосоо дэвшиж, Драмын театрт үдэш бүр болдог нийтийн бүжигт хөгжим тоглодог болсон намхан хүү урлагийн томчуудын хараанд өртөж “Соёл-Эрдэнэ” чуулгад данстай хөгжимчин болсон түүхтэй. Энэ түүх эхлэхээс өмнөхөн ийм нэгэн явдал болжээ. “Хайрын захиа бичиж чуулгад ирсэн юм” гэж уран бүтээлчид ярьсан нь ор үндэсгүй зүйл биш ажээ.

Улсын филармонийн дарга, төрийн шагналт, ардын жүжигчин, удирдаач Ц.Намсрайжав “Алив, Галсанбат аа, чи ажилд орох өргөдлөө бичээд ир” гэж. Даргын өрөөний хаалгыг хаагаад зогсож байснаа үзэг цаас аваад “Сайн байна уу, Намсрайжав дарга аа. Би ажилд орохыг туйлын их хүсэж байна. За өөр зүйлгүй. Таныг хүндэтгэсэн Д.Галсанбат” гэж бичээд гарын үсгээ зурсныг дарга хараад “Чи наад хайрын захиагаа аваад гар” гэж чанга дуугарсан гэсэн.

Метр 50 см орчим өндөр нуруутай Том ах яах аргагүй “Соёл-Эрдэнэ”-ийн өнгө төрх байсан юм. Хөдөө суманд тоглолтоор очжээ. Өөрөөсөө намхан хүүхдүүдийг өндөр намаар нь жагсаан, хамгийн сүүлд мөлхөө жаалыг суулгаж, өөрөө тэргүүнд нь зогсоод зургаа авахуулчихаж гэнэ. Дараа нь зурагтаа “Сумын хамгийн өндөр хүн” гэсэн тайлбар зүүж нөхдөө савж унатал инээлгэсэн гэж байгаа.

Шинэчлэлийн эхэн дээр юм болов уу. Хамаг л “амьтан” Эрээн рүү гахай үүрдэг цаг. Цагаан сарын өмнөхөн. Галсанбат, Энх-Амгалан хоёр ярьж сууснаа Эрээн гарч сар шинийн бэлэг сэлт цуглуулахаар гэнэт шийдэж галт тэргээр гараад өгч. Замын-Үүдийн боомтын байцаагч нар гавьяатыг хүндэтгээд жигтэйхэн. Штамбыг нь хамгийн түрүүнд дарж өгөөд, аанай л эхний “69”-өөр хил давжээ.

Хятадын хил хаалттай байж. Байцаагчдыг хүлээнгээ тэндхийн ажилчидтай Том ах хятадаар ярьж, инээж хөөрөөд л сүйд. Энэ бүгдийг ажигласан байцаагч нар түүнийг овоо хараандаа авсан бололтой юм. Ажил эхэллээ. Нутгийнх нь хэлээр сүрхий яриад байсан түүний паспортыг их л хянамгай үзэж гэнэ. Балрах нь тэр. Паспортных нь хугацаа дууссан байж. Ингээд хятад хэлний хэргийг гаргаж чадсангүй, хил зөрчигч болох нь тэр.

Том ах жигтэй их сандарч байсан ч машины цонхоор авч явсан хэдэн төгрөгөө нөхөртөө өгөөд захиасаа хэлээд амжиж. Замын-Үүдэд иртэл халаасанд галт тэрэг байтугай автобусны ч мөнгө байсангүй. Вагоны үйлчлэгч бүсгүйчүүд түүнийг халамжлан нийслэлд авчиржээ. Сонирхолтой нь, сохор зоос ч үгүй явсан тэрбээр тэвэр дүүрэн жимстэй, гадаадаас ирж буй хүндэт зочин шиг л маадгар буусан гэдэг.

“Соёл-Эрдэнэ”-ийн Галсанбат ядарч явна гэнэ ээ. Паспортоо хятадуудад хураалгаад… түүний энэ түүх амнаас ам дамжин “урт” унаагаар нэг тарж, шүтэн биширдэг хөгжимчин нь ингэж зүдэрч буйд харамссан залуус гавьяатад жимс, жимсгэнээс гадна гэртээ харих унааны мөнгө зэргийг өгсөн гэж байгаа.
Тийм ч өндөр биш, бас тамирчин биш хөгжимчин атлаа тэр Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар Х.Баянмөнх аваргыг алгадсан гэвэл Та итгэх үү. Ёстой их эд байгаа биз. Ийм явдал бас болжээ.

Том ах нэлээд хэдүүлээ Улаанбаатар ресторанд хооллож суужээ. Яг тэр үеэр Х.Баянмөнх аварга хэдэн тамирчин байрын том биетэй залуустай ороод ирж. Д.Галсанбат “Би аваргыг алгадчихвал та нар юу өгөх юм” хэмээн саваагүйтэж. Нөхөд нь коньяк амалж. “Сайн байна уу, аварга аа” гэхэд нь түүн рүү харжээ. Хооллож суусан аварга, мэнд мэдэн зогсож байсан хөгжимчин хоёр өндрөөрөө яг зэрэгцэж байж. “Сайн” гэж хэлээд гар барих гэхэд нь мөрийгөө авах гэсэн залуу түүнийг алгадаад авлаа. Хүмүүс ёстой мэл гайхна биз дээ.

Хэдэн өдрийн дараа Ленин клубт /хуучнаар/ сонсгол хийж, Баянмөнх аварга оролцжээ. Нийгмийн идэвх сайтай Том ах хамгийн эхний эгнээнд сууж байж. Баянаа аваргад хүмүүс олон асуулт тавих юм гэнэ. Гэтэл нэг нөхөр “Аварга аа, таныг хүмүүс маш их хайрлаж хүндэтгэдэг. Та тэдний хайрыг мэдэрдэг биз дээ” гэхэд аварга “Күмүүс янз бүрээр кайрлана шүү. Кайраа янз бүрээр илэрхийлдэг. Зарим нь алгадаж күртэл кайрладаг “ гээд Галсанбат руу инээж харсан гэдэг.

Банзан гитар тоглох, урт өргөн өмд өмсөх… Галсанбатын хөдөлгөөн, яриа хөөрөө бүрийг дуурайх гэсэн “хувьсгал” 1975-1985 онд өрнөж байсан гэхэд хилсдүүлсэн болохгүй. Тэдний нэг нь дээр танилцуулсан Буу /Б.Эрдэнэбаатар/. “Соёл-Эрдэнэ”ийг Төв аймагт очиход тоглолтынх нь бичлэгийг магнитафонд бичиж аваад даган тоглож байжээ. Тэд 1998 онд танилцаж, түүнээс хойш сайн анд болсон гэсэн.

-Та аль хамтлагт хөгжимчин байсан юм бэ? Галсанбатын дууны хөгжмийг таныг л хамгийн сайн тоглодог гэж соль гитарчид магтах юм билээ.
-Үгүй ээ. Би уран бүтээлч биш. Бөөн дурын уран сайханч. Галсан ахын фэн нь байгаа юм. Том ах манай компанийн ажилтан шиг л ойр байсан. Биднийг хөгжим ойртуулсан. Амгаагаар зуучлуулж бид танилцсан. Энэ хоёр яах аргагүй багын найз л даа.

Тэд Том ахынд нэг цуглажээ. “Соёл-Эрдэнэ” Зууны манлай хамтлагаар тодорсны дараа гэнэ. Бууг гитар тоглохыг нэлээд ажигласан том Жагаа /гавьяат жүжигчин, хөгжимчин Г.Жаргалсайхан/ “Захын нэг хүүхэд ингэж хөгжимдөөд байх юм бол бид удахгүй ажилгүй болох юм байна” гэж байж.
Том ах “Хүдэр жолоо” гэж жолооны дамжаанд суужээ. Замын цагдаагийнхан ирж шалгалт авлаа. Тэр үед тус газрын дарга нь Т.Занашир байж.

Түүнийг жолооны шалгалтаа яг өгч эхлэхэд утас нь дуугарч л дээ. Хашир утсаа авуутаа “Аан, Занашир ах уу. Би жолоогоо өгч байна…” гээд яриад эхэлж. Тэгсэн дэргэд нь суусан багшийн нүд бараг орой дээрээ гараад хэд хэдэн шон мөргөж бужигнуулсан түүнийг шалгалтад тэнцүүлжээ. Хамгийн эхний сонсогч шон унагаачихаад тэнцсэн тул бусад нь улаан гэрлээр жолооч болжээ. Харин дараа нь захирлынхаа захиалгаар “Хүдэр жолоо” гэж дуу зохиож Бархасаар дуулуулсан гэнэ. Түүнээс хойш тус курсийнхэн элсэлт авахдаа сүлд дуугаа эгшиглүүлж, “Төгсөхдөө дуугаа сурсан байна шүү” гэж захиргааддаг болсон гэдэг.

Шинэхэн жолооч хоёр найзыгаа дагаад Төв аймагт компанийн ажлаар явжээ. Унаа олдохгүй сандрахдаа л Том ахыг жолоочоор дуудсан юм байж. Тэгсэн нутгийнхан жолоочийг нь дагаж хөөрөөд, ажил хийлгэх янзгүй, урьж дайлаад хэцүүдсэн гэсэн. Энэ дурсамжаа тэд “Нэр хүндтэй хүн дагуулж явах хэцүү юм байна лээ. Том ах үнэхээр од байсан шүү” гэсэн үгээр дарууллаа.

Д.Галсанбат эстрадынхнаас хамгийн анхлан Монгол Улсын гавьяат цол хүртсэн юм. Рок попынхон түүнийг булган сүүлтэй гэдэг. Том ахын энгэрт ийм шагнал гялалзах болсныг Монголын төр рок поп урлагийг хүлээн зөвшөөрсөн гэж тэд ойлгодог юм. ”Анд минь яг л сахилгагүй хүүхэд шиг явжээ. Бид түүнийгээ өнгөрсний дараахан “Бүсгүй минь чи инээмсэглэж яваарай” гэж дурсамж тоглолт хийсэн. Яг л гашуудлын гэмээр их хүнд тоглолт болж билээ.”

“Тэмээн жингийн цуваа”, “Хайрын хишиг”, “Үйлчин бүсгүй”, “Миний аз жаргалын дуу” зэрэг дууг нь дуулахдаа үзэгчид нүдэндээ нулимстай, хөгжимчид нь сэтгэлдээ уйлж байсан гэсэн.
Энэ дурсамжийн минь эзэн Д.Галсанбатын гэргий Д.Алимаа Хөгжим бүжгийн коллежид багш. Долоон бурхантай айлын дунд хүү гурван хүүтэй. Хоёр нь Америкт сурдаг гэсэн. Том ах гэргийдээ зориулж “Ханийн дуу”-гаа бичсэн билээ.

Улирлын сайхан хавраа дагаад
Усны шувуу ирэх юм даа
Учирсан сэтгэлийн хайраа дагаад
Ханийн заяа нийлэх юм… Үргэлжлүүлээд дуулаарай. Монголын “Битлз” “Соёл-Эрдэнэ”-ийн концертын тасалбарыг авчихаад өөрийгөө энэ хорвоогийн хамгийн азтайд тооцон инээж зогссон гэнэн залуу насандаа Та эргэж очих болно.

Soyol-Eredene

Монголын ”Битлз”

Дэлхий “Битлз”, “Ролинг стоунз”-ийг сонсдог, шүтдэг байх тэр цаг үед Монголд “Соёл-Эрдэнэ” байлаа. Байлаа… гэхэд зарим хүн дургүйцэх байх. Яагаад гэвэл “Соёл-Эрдэнэ” одоо ч дуулсаар байгаа… дуулсаар, хөгжимдсөөр ч байх болно гэсэн үзэлд нэвт шувт шингэсэн нэг байтугай үеийнхэн манайд бий.

Үүнийг гэрчлэх Монгол Улсын гавьяат жүжигчин, “Чингис хаан” хамтлагийн ахлагч, дуучин Дашзэвэгийн Жаргалсайханы бүтээл “Үл тасрах аялгуу” хэмээсэн ном. “Соёл-Эрдэнэ”-ийн аялгуу нээрээ тасраагүй байна лээ. “Тэр” бол улсаас цалинждаг Монголын цорын ганц хамтлаг. Бэлтгэл хийх байр “савны” талаар санаа зовохгүй уран бүтээлээ хийж суудаг бас л ганц хамтлаг. Соёлын төв өргөөнд тэдний өмч гэмээр цэлгэр өрөө бий. Өнгөрөгч баасан гаригт тэднийд зочилсон. Хөгжим хангинаж…

…Азаргаар адуун дундаас
Асгал халиун тонжоо
Айлын багачууд дундаас
Амраг тэр минь тонжоо….

…Уулын цаагуур орлоо Дамдин
Учирна гэсэн чинь яалаа Дамдин
Хүүш Дамдин… тэд дуулж байна лээ.

Монгол Улсын гавьяат жүжигчин дуучин Ч.Насантогтох, Т.Ариунаа нарт тоглолтын өмнөх бэлтгэлээ хийхэд зориулсан том толь, сандал шүүгээ байна. Эд юмсынх нь дээхнэ талд ханан дээр энэ хүмүүсийн өмч болно хэмээсэн бичиг хаджээ. Мөн хамтлагт дуулж, хөгжимдөж асаж явсан гавьяат жүжигчин Д.Галсанбат, З.Зундарь, Б.Баяраа, Б.Нандинцэцэг, Б.Дамдин, Д.Дуламсүрэн, Д.Дамдинсүрэн… хөрөг зургийг нь эрийтэл өржээ. "Эд бол бурхад. Од гэж үнэхээр байдаг юм бол тасархай одод доо. Бурханд сайн хүмүүс хэрэгтэй байдаг биз дээ. Соруудыг нь аваад явчих юм" хэмээн тэнд цугласан хөгжимчид санаа алдаж байна.

Саяхан гавьяат болсон "том" хэмээх Гончигийн Жаргалсайхан, гитарчин Болоож, бөмбөрчин Цолмон… хөгжимчид дуучдаа ирэхээс өмнө бэлтгэлээ базааж байгаа бололтой.

Тэдний хөгжимдөхийг харж, сонсож удаан суулаа.

…Ар цармын цэцгүүд нь ээ хө
Алаглаж найгаад байна уу даа
Алс нутгийн чамдаа
Аргагүй дасаад байна уу даа хө…
…Ай миний хайранд уярна

Амин насны урсгал долгино… дурсамж хөвөрнө. Дуучин Баарангийн Баяраа, хөгжимчин дуучин Дашбалын Дамдинсүрэн /Даамиа нэрээр нь олон хүн мэдэх байх/ нар дуулаад байх шиг… Чанартай сайн уран бүтээл эзнээ ийн мөнхөлдөг ажээ. Микрофоноо атгаад тайзнаа гараад ирж буй юм шиг санагдтал хөгжимдөх юм даа, тэд.

40, 50 мянгат, 220 мянгат, Микрийн орцнуудад шөнө дөл болтол гитар цангинаж, дуу хуур тасардаггүй байсан. "Бид банзан гитар тэвэрсэн тэр үеийнхэн хэмээн бахархах дуртай хүмүүсийг энэ нөхөд уруу татаж байж шүү дээ" гэж бас бодогдоод…

"Манай хамтлагийг хар даа. Монгол орноо ингэж тойрч, аймаг сум болгонд хүрч тоглосон байгаа биз" гэж хамтлагийн бөмбөрчнөөр өнөөг хүртэл ажиллаж буй Б.Цолмон гайхуулж байна.

1986 онд долоон аймаг 103 сум, 1987 онд есөн аймаг 52 сум, 1988 онд есөн аймаг 107 сум…. Ийм урт жагсаалт 1990-ээд оны дунд үе хүртэл үргэлжилж Монголын газрын зураг дээр аялан тоглолтоо тодотгон тэмдэглэгээ хийжээ. "Эднийх чинь хамгийн баян хамтлаг байсан байхгүй юү" гэж шүтэн бишрэгч нь ярианд оролцож байна. "Дарханд тоглолт хийхэд л бүгдээрээ дублёноктой, Эрдэнэтэд очвол данагар данагар хивстэй ирдэг. Танай өрөө чинь дүүрэн хивстэй байсан биз дээ, яагаад цөөрчихөө вэ" гэж байна. Өрөөндөө халамцуухан орж ирвэл хивсэн дээр бас нэг хивс нөмөрч унтчихаад маргааш өглөө нь банга хүртэж явснаа нуусангүй.

Ш.Гүрбазарын "оношлосноор" дэлгэсэн тэрлэг шиг Монголын газрын зургийн дэргэд дэлхийнхийг бас байрлуулжээ. "Соёл-Эрдэнэ"-ийнхний хүрээгүй хуурай газар, тоглоогүй улс орон гэж бараг алга бололтой. Хар өнгийн фламастраар очсон газар орныхоо нэрийг дугуйлаад тэмдэглэжээ, тарлан цоохор зураг өлгөөтэй байна.

Үе үеийн "Соёл-Эрдэнэ"-ийнхээс Чулуунбаатарын Насантогтох, Бадамын Цолмон, Гончигийн Жаргалсайхан гурав л одоо төсвийн байгууллагад ажиладаг хэмээсэн тодотголтой үлдэж. Цөөхүүлээ үлдсэн тэднийхээ цол гуншинг ажилласан жилийнх нь хамт бичээд ханаа гоёсон байв.

Унаган багын аашаараа
Уулын гөрөөс шиг омголон явлаа… хэмээн дуулж үеийнхээ залууст "Анхны хайр хаанаас ирдэг вэ" гэсэн асуултын тэмдэг үлдээн цангинуулж асан Буурангийн Нандинцэцэгийн нэр тэнд байна. Нэрийнх нь ард БАЙЛАА гэж цагаан цаасан дээр бичээд оруулга хийн наасан нь тодхон харагдана. Нандиаг бурхны оронд очихоос өмнө дурсгалын ийм самбар хийсэн бололтой. "Соёл"Эрдэнэ"-ийнхнээс гуравхан хүн үлджээ… гээд харуусан бодлоо. Үеийнхээ охид, хөвгүүдийн зүрхийг зүсэж… Тэднийг л харчихвал хамаг ажил нь бүтчих юм шиг залуус "Соёл-Эрдэнэ" рүү хуйларна. Ямар өмд, цамц өмсөж вэ оёдлынхоо машины гарыг дангинатал эргүүлж байгаад яг тэднийх шиг хувцас хийж өмсөж байж гэмээ нь санаа нь сая амарна. Тэд үнэндээ "тасархай амьтад" явжээ. 1970-аад оныхон урлаг, ялангуяа эстрад урлагт тийм дуртай байсан юм болов уу эсвэл тэд ийм урлагаар цангаж байсан хэрэг үү. "Битлз", "Ролинг стоунз"-ыг биширч, Чехийн "Олимпик", Унгарын "Омега", Германы "Пудес", "Электра" хамтлагийн пянз, хуурцгийг нэгэн нэгэндээ сэм дамжуулж, мянгантаа хуулан сонсож байсан Монголын залууст "Соёл-Эрдэнэ" үнэндээ шинэ тэсрэлт байжээ.

Тэдний анхны тоглолт 1971 оны есдүгээр сард одоогийн Улсын драмын эрдмийн театрт болжээ. Тасалбарынх нь үнэ таван төгрөг. Галын машин, нохойтой цагдаа хамгаалалтад гарч…

Нэгэн эмэгтэй тоглолтод орох гэж шахцалдаж яваад даашинзаа гээчихэж. Тэр хувцсаа "мултартал" чихэлдсэнээ хожим мэдсэн гэдэг. Хөдөө орон нутагт анх тоглоход нь бас л нэг эмэгтэй эдний хөгжим чанга дуугардаг гэсэн гэж болгоомжлохдоо чихэндээ хөвөн чихжээ. Тэгсэн дараа нь түүнийгээ авч чадахгүй галт тэрэгний эмч дуудаж бөглөөгөө гаргуулсан. Домог шиг иймэрхүү явган яриа одоо ч үргэлжлэх нь бахархмаар.

"Соёл-Эрдэнэ" хамтлаг байгуулагдсанаас хойш Соёлын яамны коллеги ойр ойрхон хэдэнтээ хуралдаж залуусын үс гэзэг болоод уран бүтээлийн талаар шүүмж өрнүүлдэг болов.

"Хоорондоо зодолдож байснаас гитар балбаж байсан нь дээр. Гитараар дамжаад хөгжимд дуртай болно шүү дээ" хэмээн урлаг судлаач, соёлын гавьяат зүтгэлтэн Жамцын Бадраа гуай өмөөрч, "Зайлшгүй хөгжих урлаг. Замыг нь зөв зааж өгөх хэрэгтэй. Сэтгэл нь хөөрөхөөрөө хамаагүй чанга тоглодог улс даа. Иймд тоглох сахилгын талаас нь ихэд анхаарч ажиллахыг цаашид анхаарвал зохино" хэмээн төрийн хошой шагналт, ардын жүжигчин хөгжмийн зохиолч Лувсанжамбын Мөрдорж гуай дэм өгөхөд "Үс, гэзгээ ургуулаад л улсын үнэтэй цайтай хөгжмийг хайр гамгүй эдлээд л… Энэ бүхэн эдний ухамсартай холбоотой, олсон жаахан амжилтдаа сагсуурч байна" хэмээн зарим нь зандарч байж.

"Найрамдлын тухай дуулж байхад нөхөр Зундарь чи яагаад дунд нь хашгирч байна. Чи яагаад үсээ засуулахгүй байгаа юм. Өмнө нь сануулж хэлсэн байх аа.Үг авахгүй бол танай хамтлагийг татан буулгана. "Баян Монгол"-той нэгтгэж чуулга болгоно шүү.

"Төрсөн өдрийн дуу л гэнэ. Жаргаарай, цэнгээрэй л гэнэ. Хэний хөдөлмөр, юуны хүчээр жаргаж цэнгэх гээд байгаа юм бэ". "Зарим дууг нь хасъя. Маш чанга тоглож байна" хэмээсэн хуучинсаг шүүмжлэлүүдтэй манай баатрууд олонтаа учирч сүүлдээ ч дөжирсөн бололтой юм.

…Сөгнөгөрийн гол ус нь
Шөнөдөө намуухан урсана даа хө
Сэргэлэн жаахан чи минь дээ хө
Сэтгэлийг чинь дагаад мишээнэ дээ хө

…Нартай борооны дусал шиг
Нүд гялбам хурцхан өнгөтэй…
…Бүсгүй минь чи инээмсэглэж яваарай
Цэмцгэрхэн байгалиа чимж яваарай…

...Хол газрын айлчин
Халуун нутгийн шувуу

Хавар цагийн анхны яргуйг зуусаар ирлээ… Энэ болоод урын сан дахь олон зуун дуугаар нь бага нас, идэр залуу үеэ төсөөлдөг, бүтэлгүй дурлал, анхны хайр, анхны хүүхэд амьдралынх нь хамаг сайхан дурсамж "Соёл-Эрдэнэ"-тэй холбоотой хүн олон бий. Эдгээр дурсамжийг амилуулах тоглолт энэ сарын 29-нд Соёлын төв өргөөнд болно. Тасалбарынх нь үнийг энд дурдахаа түр азнаад тэдний фэнүүдээс ирсэн саналыг харин уламжилъя. 1970-аад онд 20 гаруйхан настай аархаж явсан залуус одоо буурь сууж, улсынхаа бүхий л салбарт гол хүч болон ажиллаж буй. Магадгүй олон нь хувийн бизнес эрхэлж, улсын нуруун дахь ачаанаас үүрэлцэж яваа. Энэ үеийнхэн шүтэн биширч явсан хамтлагийнхандаа "Та нар "UB палас"-т тоглолт битгий хийгээрэй. 10, 20 мянган төгрөгийн тоглолт үзээд тэнд сууж байх тиймхэн юм. РЦНК-д бичил сайхан тоглолт хий л дээ. Тасалбарынхаа үнийг 100 доллар гэж хэл. Тийм цомхон сайн тоглолт үзмээр байна" гэсэн аминчхан хүсэлт тавиад буй дуулдав. Өнөөгийн залуус, дүү нартайгаа бужигнаад "Соёл-Эрдэнэ"-ийг сонсвол дурсамжаа сэргээх сайхан мэдрэмжээ авч чадахгүй хэмээхдээ ийн булагнахаар хуйвалдсан сураг байна лээ.

Холын газраас санагдаад байлаа
Сайхан монгол бүсгүйд би хайртай… хэмээн дүү нарынхаа дэргэд дуулаад суух аятайхан биш санагдаа биз дээ.

"Соёл-Эрдэнэ 35" тоглолтод гавьяат жүжигчин, хөгжимчин тус хамтлагийн уран сайхны удирдагч Г.Жаргалсайхан, гавьяат жүжигчин, дуучин Ч.Насантогтох, хамтлагтаа 30 дахь жилдээ бөмбөр тачигнуулж буй хөгжимчин Б.Цолмон болон нэгэн үе "Соёл-Эрдэнэ"-д уусан, түүнгүйгээр амьдарч чадахгүй болтлоо дуулж, хөгжимдөж явсан, хожим амьдралаа хөөж, хувийн уран бүтээл туурвихаар "урвасан" "Чингис хаан" хамтлагийн ахлагч гавьяат жүжигчин Д.Жаргасайхан, гавьяат жүжигчин дуучин Т.Ариунаа, гитарчин Б.Болоож, Өөжгий болон "Харанга"-ын Х.Лхагвасүрэн, дуучин Д.Дашдондог, гавьяат Б.Сарантуяа нар оролцох юм билээ.

Дуучин Б.Нандинцэцэгийн улаан фэн Б.Сарантуяа "Миний аз жаргалын дуу" хэмээсэн Д.Галсанбатын хөгжим сайхан дуугаар ая барина. Тэр Галсаа ахыг амьд сэрүүнд "Би таны энэ дууг дуулсаар байна" гэж хэлжээ. Тэгэхэд нь талийгаач "Энэ дууг чи л амьдруулж чадна" гэсэн юм хэмээн хамтлагийнхан сонирхуулав. Сараа энэ дуугаар "Цэнхэр дэлгэц"-ээр шоу нэвтрүүлэгт оролцсоныг зарим уншигч санаж буй байх. Тэр анх дуулахдаа "Галсаа ахад сонсгож амжсан бол" гээд уйтгарлаж суусан гэсэн.

Монголын рок поп гэсэн нэгэн тусгаар тогтносон өрх айл бий. Рок поп хамтлаг, дуучин, стиль жанр, бүжгийн хөдөлгөөн, дээр өгүүлсэн урт үс, элдэв мөнгөн тоноглол, чанга хөгжим… Бүгдийг "Соёл-Эрдэнэ" Монголд "нутагшуулсан". Хакерууд хэмээх мотоцикль унан савхиар гангардаг моодыг тэд эхлүүлсэн. Монголд анхны алтан пянзыг тэд л гаргасан. Анхны рок дуурийг тоглосон. Гадаадын наадамд оролцож, шагнал авчирсан. Ерөөсөө эрх чөлөө, ардчиллын салхийг тэд анх үнэртүүлж, үндэслүүлсэн юм шиг ээ.

Төр үнэлж, ард түмэн хүндэлсэн Галсанбат, хоёр Жаргалсайхан, Насантогтох, Наранбаатар, Ариунаа гавьяатыг "Соёл-Эрдэнэ" төрүүлжээ.

Урлагийн гавьяат Д.Ухнаа гуай, "Мартагдашгүй намар", "Улаан дарцаг" кинонд залуу насаа мөнхөлсөн дуурийн дуучин, гавьяат Д.Ганхуяг ч энэ хамтлагт данстай явсан.

Эстрад урлагийн амьд домог Д.Ухнаа гуай

…Бутны олон туулайг
Буудьюу байя уу ай хө… гэж дуулж байсан гэнэ.

"Соёл-Эрдэнэ"-ээс "Чингис хаан", "Харанга", "Хөх тэнгэр", "Хонх", "Болор", "Никитон", "Хурд", "Хар сарнай"… бүгд салаалсан. Өнөөдөр од хэмээн мандаж буй жаалууд ч тэдний л үндэс, салаа мөчир. "Соёл-Эрдэнэ"-ийг алдарт "Ялла"-тай зүйрлэн чуулга хэмээн хүндэтгэх хүн ч Монголд олон. "Харанга" хамтлагийн ахлагч гавьяат жүжигчин Цэндийн Энхманлай энэ хамтлагийг Монголын "Битлз" хэмээн төсөөлдөг гэсэн. Гавьяатын үгийг олон хүн хүлээн зөвшөөрнө гэдэгт итгэнэ.